Soạn bài Xã Trưởng, Mẹ Đốp (sách Chân trời sáng tạo)

2. Soạn bài Xã Trưởng – Mẹ Đốp – Chân trời sáng tạo dễ hiểu: 

Nội dung chính:  Đoạn trích được trích từ vở chèo Quan Âm Thị Kính, nội dung xoay quanh cuộc trao đổi giữa xã trưởng (người quản lí xã) với mẹ Đốp (vợ của người mõ làng) về việc đi rao mõ, thông báo cho cả làng biết tin Thị Mầu mang thai khi chưa có chồng.

Câu 1 (trang 132 sgk Ngữ văn lớp 10 Tập 1):  Liệt kê theo bảng sau những từ ngữ, hình ảnh trong lời thoại của hai nhân vật khi họ nói về công việc thường ngày của mình và của người còn lại:

          Từ bảng trên, hãy nêu nhận xét về thái độ, quan điểm của hai nhân vật.

Trả lời:

Nói về xã trưởng

+ Xã trưởng : tự hào mà nói mình được chọn làm lí trưởng là do người dân đều đồng ý chọn, coi mình như là vua ở đây

+ Mẹ Đốp : đả kích, châm chọc chức xã trưởng

Nói về mẹ Đốp và chồng

+ Xã trưởng: khinh bỉ ra mặt, coi thường những người thấp kém hơn mình

+ Mẹ Đốp; dùng những từ ca ngợi ghề của mình cũng được trân trọng, cũng được dân bầu. Nói về chồng luôn dùng những từ thẳng thắn để nói về những gì chồng đạt được

Câu 2 (trang 132 sgk Ngữ văn lớp 10 Tập 1):  Yếu tố hài hước trong đoạn trích trên được tạo nên từ những thủ pháp nào? Thử hình dung khi diễn viên chèo nhập vai mẹ Đốp, họ sẽ sử dụng những cử chỉ, hành động như thế nào?

Trả lời:

+ Thủ pháp nghệ thuật

Từ đồng âm ”bằng” ;”Bố cháu trẩy tỉnh lĩnh băng rồi ạ/ Làm cái thứ mõ thì bằng với sắc cái gì”

Những từ ngữ giản dị, môc mạc, đặc trưng cua làng quê: đốp chát, bố cháu, chửa, con mẹ Đốp, tốt nái

+ Khi diễn viên chèo nhập vai mẹ Đốp, họ sẽ sử dụng cử chỉ chân chất, nhanh nhạy, tinh nghịch

Câu 3 (trang 132 sgk Ngữ văn lớp 10 Tập 1):  Mẹ Đốp thuộc kiểu nhân vật nào trong các kiểu nhân vật chính yếu cảu chèo cổ? Theo bạn, sự xuất hiện của mẹ Đốp nói riêng và kiểu nhân vật này nói chung trong kịch bản chèo có tác dụng như thế nào đối với việc chuyển tải tư tưởng, triết lí dân gian?

Trả lời:

Mẹ Đốp thuộc kiểu hình nhân vật vui nhộn, gây cười. Cụ thể thì hề áo ngắn là Mẹ Đốp, tượng trưng cho giai cấp nông dân (bị trị) luôn tìm cách mỉa mai, châm biếm, chửi xéo giai cấp thống trị là Xã Trưởng, gây tiếng cười dí dỏm, hài hước, châm biếm, mỉa mai, hả hê thông qua các hành động xấu xa, tàn ác của chúng xảy ra mỗi ngày. Sự có mặt của mẹ Đốp nói riêng và kiểu nhân vật dân gian nói chung trong vở chèo có tác dụng giúp những quan niệm, triết lí dân gian được truyền đạt đơn giản hơn, dễ tiếp thu hơn.

3.1. Tìm hiểu chung:

– Thể loại: Chèo

– Xuất xứ và hoàn cảnh sáng tác: Trích trong vở chèo “ Quan Âm Thị Kính”

– Phương thức biểu đạt : tự sự

– Tóm tắt: 

Bài chèo này là một ví dụ tuyệt vời về cách nó phác họa mối quan hệ phức tạp giữa xã trưởng và mẹ Đốp. Xã trưởng, người đứng đầu của cộng đồng, đại diện cho quyền lực và sự ổn định. Trái ngược với ông là mẹ Đốp, một phụ nữ nghèo, là vợ của một người rao mõ, đang sống trong hoàn cảnh khó khăn. Nhưng bài chèo không chỉ dừng lại ở mức miêu tả sự đối lập giữa hai nhân vật chính mà còn đi sâu vào sự va chạm và xung đột giữa hai thế giới khác biệt mà họ đại diện. Xã trưởng thể hiện sự quyết liệt trong việc áp đặt quy tắc xã hội, đồng thời còn bộc lộ sự đắn đo và tiếc nuối về quá khứ của mình. Mẹ Đốp, mặt khác, thể hiện sự kiên nhẫn và gan dạ trong việc vượt qua khó khăn, bảo vệ danh dự của gia đình mình. Việc thị Mầu mang thai khi chưa kết hôn nảy sinh một sự căng thẳng lớn giữa hai nhân vật này. Xã trưởng, tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc xã hội, đòi hỏi sự tuân thủ một quy định mà mẹ Đốp không thể thực hiện. Một lần nữa, bài chèo thể hiện sự bất đồng quan điểm và mâu thuẫn giữa hai thế giới.

– Bố cục: 

+ Từ đầu … xã ngồi: cuộc tranh cãi giữa xã trưởng và mẹ đốp về thái độ của xã trưởng

+ Còn lai: cuộc tranh cãi giữa xã trưởng và mẹ đốp về thái độ của mẹ Đốp

– Giá trị nội dung: Mẹ Đốp là biểu tượng rõ ràng của tầng lớp nhân dân bị áp bức trong xã hội này. Bà luôn nỗ lực để phê phán và khích lệ, thông qua những lời nói mỉa mai và châm chọc, đặc biệt là đối với Xã Trưởng – biểu tượng của tầng lớp thống trị. Bằng cách này, bà tạo ra tiếng cười hóm hỉnh, nhưng đồng thời cũng mang theo sự sâu cay, chua chát và đầy hậu quả. Điều này giúp cho những hành động ngu dốt, thiếu nhân đạo của tầng lớp thống trị trở nên rõ ràng và gợi lại sự sảng khoái và hề hả trong cuộc sống hàng ngày.

– Giá trị nghệ thuật: Xây dựng tuyến nhân vật đặc sắc với những tình huống rất đắt giá làm toát lên tính cách nổi bật của nhân vật 

3.2. Tìm hiểu chi tiết tác phẩm Xã Trưởng – Mẹ Đốp:

* Nhân vật xã trưởng

– Đi rao mõ

– Làm cái thứ mõ thì ngang bằng với sắc cái gì?

=> Xã trưởng là nhân vật phản diện, Xã trưởng: khinh bỉ ra mặt, xem thường những kẻ thấp hơn mình

– Tại dân vi quan

Quốc pháp có công cầu

Ơn dân xã thuận bầu

Tôi đứng đầu hàng xã

=> Xã trưởng là kẻ kiêu ngạo, hãnh diện mà bảo mình được bầu làm quan là vì người dân đều đồng tình lựa chọn, xem mình như là vua ở đây

* Nhân vật mẹ Đốp

– Mộc đạc vang lừng

Kim thanh dóng dả

– Bất phận danh nhi tài túc

Vô chế lệnh nhi dân tòng

– Muôn việc sửa sang quyền cắt đặt

Một mình một chiếu thảnh thơi ngồi

=> Mẹ Đốp: đả kích, châm biếm xã

– Các cụ chửa được ăn

– Thầy sai con đi gõ mõ

=> Mẹ Đốp; dùng những từ ngữ khen ngợi chồng của mình cũng được tôn trọng, cũng được dân bầu. Nói với chồng thường sử dụng những từ ngữ nhẹ nhàng để nói về những điều chồng làm được

=> Từ ”bằng lòng ”đến ”Bố cháu đi tỉnh lĩnh băng về ạ/Làm những cái mõ nó ngang với sắc con trâu ”. Những từ ngữ dân dã, môc mạc, quen thuộc ở làng quê: chửa, bố cháu, chửa, con mẹ Đốp, tốt nái.