Lễ hội Chol Chnam Thmay là gì? Tết Chôl Chnăm Thmây?

1. Lễ hội Chol Chnam Thmay là gì?

Lễ hội Chol Chnam Thmay là một trong những lễ hội truyền thống quan trọng và thiêng liêng của dân tộc Khmer Nam Bộ ở Việt Nam. Tết Chol Chnam Thmay thường diễn ra vào đầu tháng Pôsăk (cũng được gọi là tháng Chét) theo lịch Phật giáo Tiểu thừa, nhưng ngày tổ chức cụ thể trong lịch Khmer thay đổi từ năm này sang năm khác. Dù vào tháng nào, Tết Chol Chnam Thmay luôn rơi vào ngày 14, 15 và 16 tháng 4 Dương lịch (khi năm có nhuận, thì bắt đầu từ ngày 13-4 Dương lịch).

Thời gian này thường là mùa khô, khi mà mùa màng đã được thu hoạch xong, và người dân đang trong giai đoạn nông nhàn. Tết này là dịp để mọi người sum họp bên gia đình và bạn bè, cùng nhau ăn mừng và vui chơi. Sau khi kết thúc lễ hội, người dân chuẩn bị đón những ngày mưa bão và gieo sạ lúa mới.

Tết Chol Chnam Thmay kéo dài trong ba ngày, mỗi ngày đều có những nghi lễ riêng biệt. Ngày đầu tiên gọi là Sang-kran, mang ý nghĩa là “bước đi”. Ngày thứ hai là Won-bot, có nghĩa là “thiếu hoặc thừa”. Cuối cùng, ngày thứ ba là Lon-sătk, mang ý nghĩa là “tăng lên”.

Trước khi đến Tết, mọi người thường sơn phết lại các ngôi chùa và bàn thờ tổ tiên, tạo sự trang trọng và trang nghiêm cho không gian lễ hội. Các chùa Miên tại các tỉnh Trà Vinh, Châu Đốc, Sóc Trăng, Hậu Giang thường được tu bổ và trang trí rực rỡ với nhiều màu sắc tươi sáng. Trong suốt những ngày Tết, mọi người đổ về các chùa để cúng vái các thần linh như thần Vitnu, Siva, Hanuman…

Tết Chol Chnam Thmay của đồng bào dân tộc Khmer Nam Bộ, mặc dù mang cùng ý nghĩa văn hóa như tết truyền thống của các dân tộc khác, nhưng lại có các tập tục khác biệt theo bản sắc văn hóa riêng của người Khmer. Vì là cộng đồng theo Phật giáo Tiểu thừa, mọi sinh hoạt trong lễ hội Tết Chol Chnam Thmay của đồng bào Khmer Nam Bộ thường diễn ra tại các chùa. Đây là dịp để tập trung cùng nhau cầu nguyện, cầu xin những điều tốt lành và đón nhận niềm vui trong tâm hồn và gia đình.

2. Tết Chôl Chnăm Thmây vào ngày nào?

Tết Chol Chnam Thmay là một lễ hội quan trọng trong văn hóa và tín ngưỡng của dân tộc Khmer Nam Bộ ở Việt Nam và nhiều nước Đông Nam Á theo đạo Phật tiểu thừa. Thời điểm diễn ra lễ hội này căn cứ theo Phật lịch, thường rơi vào giữa tháng 4 Dương lịch. Tại miền Tây Việt Nam, đây là thời điểm khô ráo, khi mà mùa màng đã được thu hoạch xong, và người dân đang trong giai đoạn nông nhàn, chờ đợi mưa để chuẩn bị cho vụ mùa mới.

Năm 2021, Tết Chol Chnam Thmay được dự kiến diễn ra từ các ngày 14 đến 16 tháng 4 theo lịch Dương. Lễ hội kéo dài trong ba ngày, mỗi ngày đều mang ý nghĩa và có những nghi lễ khác nhau. Ngày đầu tiên, gọi là Sang-kran, bước vào lễ hội với ý nghĩa “bước đi”. Ngày thứ hai, Won-bot, mang ý nghĩa “thiếu hoặc thừa”. Cuối cùng, ngày thứ ba, Lon-sătk, thể hiện ý nghĩa “tăng lên”. Cả ba ngày trong lễ hội đều diễn ra tại các chùa, nơi mà người dân tập trung để cầu nguyện và cúng vái các thần linh như thần Vitnu, Siva, Hanuman…

Trước khi đến Tết, mọi người thường sơn phết lại các ngôi chùa và bàn thờ tổ tiên, tạo không gian trang nghiêm và trang trọng để đón lễ hội. Các chùa Miên ở các tỉnh Trà Vinh, Châu Đốc, Sóc Trăng, Hậu Giang thường được tu bổ và trang trí rực rỡ với nhiều màu sắc tươi sáng, tạo nên không khí vui tươi, ấm cúng. Suốt những ngày Tết, mọi người đổ về các chùa để cùng nhau cầu nguyện, cầu xin những điều tốt lành và chia sẻ niềm vui trong tâm hồn và gia đình.

3. Các hoạt động trong Lễ hội Chol Chnam Thmay:

Tết Chol Chnam Thmay là một lễ hội đặc biệt và quan trọng trong văn hóa và tín ngưỡng của người Khmer Nam Bộ ở Việt Nam và nhiều quốc gia Đông Nam Á khác theo đạo Phật tiểu thừa. Lễ hội diễn ra trong ba ngày, từ 14 đến 16 tháng 4 Dương lịch, căn cứ theo Phật lịch và thời tiết ở miền Tây Việt Nam. Trong giai đoạn này, mùa màng đã được thu hoạch xong, và người dân đang trong thời gian nông nhàn, chờ đón mưa để chuẩn bị cho vụ mùa mới.

Trước khi đến Tết, từ nửa tháng đầu tháng 4 Dương lịch, mọi người bắt đầu chuẩn bị với nhiều công đoạn: làm bánh, trang trí nhà cửa, sơn phết lại các ngôi chùa và bàn thờ tổ tiên. Các loại bánh truyền thống được chuẩn bị như bánh nùm-chrụt (tương đương bánh tét của người Kinh Nam Bộ) và bánh nùm-tiên (gần giống bánh ít Nam Bộ). Đặc biệt, hai loại bánh này tượng trưng cho sự no ấm, làm ăn thịnh vượng, và được mùa màng của người Khmer. Bên cạnh đó, còn có các loại bánh như nùm-chết (bánh dừa nhân chuối), nùm-niềng-nóc và sùm-bóc-cháp (bánh bột nhân dừa). Những món ăn này không chỉ ngon miệng mà còn mang ý nghĩa tâm linh, là cầu nguyện cho một năm mới thịnh vượng và an lành.

Vào đêm giao thừa, mọi nhà đều thắp đèn sáng, cúng bánh, trái cây, và hương hoa trên bàn thờ tổ tiên. Nghi thức này được thực hiện để tiễn thần Tê-vô-đa cũ về nhà trời, và chào đón thần Tê-vô-đa mới xuống cai quản đất đai và thổ trạch trong một năm mới. Theo quan niệm của người Khmer, thần Tê-vô-đa được nhà Trời sai xuống cai quản dương thế trong một năm. Khi năm cũ kết thúc, thần Tê-vô-đa khác sẽ xuống thay thế vị trí này. Lễ cúng bánh và trái cây này cũng có ý nghĩa biểu trưng việc con người nên cảm tạ tổ tiên và những điều tốt lành trong cuộc sống.

Chol Chnam Thmay diễn ra liên tục trong ba ngày với các hoạt động đa dạng:

3.1. Ngày lễ thứ nhất:

Trong ngày Tết đầu tiên, cũng được gọi là Chôl Sangkran Thmây, cộng đồng người Khmer tổ chức một loạt nghi lễ trang trọng. Trước khi bắt đầu mọi hoạt động, họ sẽ tìm giờ tốt nhất trong ngày để khởi đầu năm mới. Sau đó, mọi người sẽ tắm rửa sạch sẽ và mặc quần áo đẹp, trang trọng và lịch sự để tôn vinh năm mới. Mỗi gia đình đều mang theo lễ vật nhang đèn và đến chùa để tham gia lễ rước Đại lịch “Maha Sangkran.” Lễ rước này đồng thời cũng bao gồm việc diễu hành 3 vòng quanh chính điện để đón chào Têvêđa.

Vào buổi tối, cộng đồng sẽ tổ chức các trò chơi dân gian và biểu diễn văn hóa như hát, múa dukê, robăm, ramvông và các vũ điệu truyền thống khác.

3.2. Ngày lễ thứ hai:

Ngày Tết thứ hai, hay còn gọi là Wanabot (năm nhuận tổ chức 2 ngày), là dịp mọi người thể hiện lòng thành tâm tín ngưỡng bằng cách mang đồ ăn và thức uống đến cho các sư sãi. Những nhà sư này sẽ thực hiện lễ tạ ơn những người đã làm ra hạt gạo và đóng góp vào cuộc sống của cộng đồng, như những người nông dân, chăn nuôi.

Buổi chiều cùng ngày, dưới sự hướng dẫn của vị Achar (tức là người lãnh đạo tôn giáo), mọi người thực hiện nghi thức “Đắp núi cát” (Puôn-Panum-Khsách) ngay tại khuôn viên chùa. Thủ tục này liên quan đến việc cầu mong mưa tốt cho mùa vụ sắp tới, tương tự như thuật cầu mưa của người xưa.

3.3. Ngày lễ thứ ba:

Ngày Tết thứ ba, hay còn được gọi là Lơn-sắtk, là ngày lễ tắm Phật. Các nhà sư sẽ sử dụng những cành hoa và vẩy những giọt nước tinh khiết có ướp hương hoa thơm ngát lên tượng Phật. Trong không gian hương khói, người Khmer thành tâm khấn nguyện cầu mong Trời Phật gia hộ cho dân làng được dồi dào sức khỏe, ruộng rẫy mùa màng bội thu và cuộc sống tràn đầy niềm vui.

Đến trưa, mọi gia đình sẽ về nhà để thực hiện lễ tắm tượng Phật thờ trong gia đình, sau đó chúc mừng ông bà, cha mẹ và dâng bánh để tạ ơn. Thỉnh thoảng, họ cũng tổ chức lễ tắm ông bà, cha mẹ, tượng trưng cho sự báo hiếu và lòng thành kính tới ông bà.

Ba ngày Tết Chôl Chnăm Thmây không chỉ là thời gian của những nghi lễ Phật giáo, mà còn là dịp để đồng bào Khmer tham gia vào nhiều hoạt động văn hóa nghệ thuật và trò chơi dân gian. Các hoạt động này bao gồm thả diều, đánh quay lửa và nghe các cụ già kể chuyện thần thoại, cổ tích cho con cháu. Ngoài ra, thanh niên trai, gái cũng tham gia các cuộc hát đối đáp aday, hát dukê, biểu diễn roban, múa ramvông, romxaravan và múa trống xàdăm.

Bên cạnh tín ngưỡng Phật giáo, ngày Tết năm mới của người Khmer còn lưu giữ những dấu ấn của đạo Bàlamôn. Điển hình là việc người dân chú trọng cúng dường chư thiên bằng nhiều món hoa quả khác nhau trong từng ngày trong ba ngày Tết. Đây cũng là dịp để đồng bào tưởng nhớ và cúng bái tổ tiên, cũng như cầu siêu cho những người thân đã khuất, thể hiện lòng thành kính và tôn vinh truyền thống tôn giáo và văn hóa của dân tộc Khmer.

Tết Chol Chnam Thmay không chỉ là dịp để người Khmer kỷ niệm và tận hưởng niềm vui trong lễ hội, mà còn là dịp để gắn kết với bản sắc văn hóa và tâm linh của dân tộc này. Lễ hội mang đến niềm vui và hy vọng cho một năm mới an lành và thịnh vượng cho toàn thể cộng đồng Khmer Nam Bộ.