Tuyên bố, hướng dẫn, nguyên tắc quốc tế về ô nhiễm rác thải nhựa

1. Các tuyên bố, hướng dẫn quốc tế liên quan đến ô nhiễm biển do rác thải nhựa:

Các tuyên bố, hướng dẫn quốc tế được coi như “luật mềm” là các văn kiện quốc tế không có tính bắt buộc mà thường là các khuyến nghị, gợi ý phản ánh những vấn đề đang nổi cộm trong luật pháp quốc tế. Các tuyên bố, hướng dẫn quốc tế này được sử dụng làm cơ sở cho các quốc gia tham khảo khi xây dựng và ban hành chính sách, luật pháp trong nước. Tác giả đưa ra các công cụ luật mềm này theo thứ tự thời gian, không phải là cơ sở đánh giá tuyên bố hay chương trình nào có tầm quan trọng hơn 

1.1. Chương trình Biển khu vực (RSP 1974) và Chương trình Hành động toàn cầu (GPA 1995) của Chương trình Môi trường Liên hợp quốc (UNEP): 

Chương trình Biển khu vực (RSP 1974) và Chương trình Hành động toàn cầu (GPA 1995) của Chương trình Môi trường Liên hợp quốc (UNEP) được thiết lập để tổ chức và thực hiện các hoạt động tại 12 vùng biển thí điểm để ứng phó với các mối đe dọa do rác biển gây ra vào năm 2003, bao gồm: rà soát và đánh giá tình trạng rác biển ở từng khu vực; tổ chức một cuộc họp khu vực gồm các cơ quan chức năng quốc gia và các chuyên gia về rác biển; chuẩn bị kế hoạch hành động/chiến lượccấp khu vực về quản lý bền vững các biển ở mỗi khu vực; và tham gia vào ngày làm sạch khu vực trong khuôn khổ Chiến dịch làm sạch bờ biển quốc tế, tạo nền tảng cho việc thiết lập quan hệ đối tác, hợp tác và điều phối các hoạt động nhằm kiểm soát và quản lý bền vững các biển trên toàn cầu.

1.2. Chiến lược Honolulu:

Chiến lược Honolulu là một khuôn khổ cho nỗ lực hợp tác toàn diện và toàn cầu nhằm giảm thiểu các tác động đối với sinh thái, sức khỏe con người và kinh tế của các biển trên toàn thế giới. Tuy nhiên, do tính chất không ràng buộc, Chiến lược Honolulu không thay thế hoặc thay thế các hoạt động của các tổ chức quốc gia, thành phố, khu công nghiệp hoặc quốc tế và do đó bị hạn chế theo ý muốn của các quốc gia tham gia và các bên liên quan. Thay vào đó, Chiến lược Honolulu giúp cải thiện sự phối hợp và mức độ hợp tác cao hơn giữa các bên liên quan đến rác thải trên biển và đóng vai trò là hệ quy chiếu chung cho hành động giữa các cộng đồng này, cũng như là một công cụ cho các nhóm để phát triển và giám sát các chương trình và dự án về rác biển. Do đó, Chiến lược Honolulu được thiết kế để sử dụng như một: Công cụ lập kế hoạch để phát triển hoặc hoàn thiện các chương trình và dự án về các biển cụ thể theo ngành hoặc không gian; Hệ quy chiếu chung để cộng tác và chia sẻ các phương pháp hay, bài học kinh nghiệm; Công cụ giám sát để đo lường tiến độ của nhiều chương trình và dự án. [11]. 

1.3. Tuyên bố Manila: 

Tuyên bố Manila về tăng cường thực hiện Chương trình hành động toàn cầu Bảo vệ môi trường biển từ các hoạt động trên đất liền đã được 64 quốc gia và Ủy ban Châu Âu thông qua năm 2012. Quan hệ đối tác toàn cầu về rác thải trên biển (GPML) cũng được thiết lập nhằm mục đích hạn chế các nguồn rác thải phát sinh trên biển. [11] 

1.4. Hội nghị thượng đỉnh G7:

Hội nghị thượng đỉnh G7 về “Tăng cường an ninh hàng hải – Các khu vực kết nối – Quản lý tài nguyên thiên nhiên” tập trung vào: nhận thức và giám sát lĩnh vực hàng hải; giải quyết tranh chấp hòa bình, đánh bắt bất hợp pháp, không được kiểm soát và không được báo cáo; và mạng lưới an ninh hàng hải. Hội nghị thượng đỉnh G7 năm 2015 thông qua Kế hoạch hành động nhằm giải quyết rác thải trên biển bao gồm các nguồn từ đất liền và trên biển, nâng cao nhận thức và tiếp cận cộng đồng, cũng như các hành động loại bỏ rác thải.

1.5. Hội nghị thượng đỉnh G20: 

Hội nghị thượng đỉnh G20 tổ chức vào năm 2017 tái khẳng định và cập nhật Kế hoạch hành động để đạt được các mục tiêu phát triển bền vững trong Chương trình nghị sự 2030. Kế hoạch hành động về rác thải trên biển của G20 là một trong ba sáng kiến chính liên quan đến môi trường. Đồng thời, đây cũng là một cách tiếp cận để áp dụng “nền kinh tế tuần hoàn” để tái chế, tái sử dụng vật liệu và giảm thiểu rác thải, góp phần ngăn chặn rác thải từ đất liền vào đại dương. [11] 

1.6. UNEA 1, 2014: 

UNEA I, 2014, phiên họp đầu tiên của Hội đồng Môi trường Liên hợp quốc, đưa ra vấn đề về nhựa (bao gồm cả vi nhựa trong môi trường biển là một vấn đề đang gia tăng nhanh chóng) và thông qua Nghị quyết 1/6 về các mảnh nhựa và vị nhựa trên biển.

1.7. UNEA II, 2016: 

UNEA II, 2016, phiên họp thứ hai của UNEA, thông qua Nghị quyết 2/11 về mảnh nhựa và vi nhựa trên biển thực hiện các mục tiêu môi trường của Chương trình nghị sự 2030 vì sự phát triển bền vững (17 Mục tiêu), cụ thể là “đến năm 2025, ngăn chặn và giảm thiểu đáng kể tất cả các loại ô nhiễm môi trường biển, đặc biệt là ô nhiễm từ các hoạt động trên đất liền, trong đó có rác thải hàng hải và việc nhiễm bẩn các nguồn nước do có quá nhiều chất dinh dường” (Mục tiêu 14.1). Cùng với việc thừa nhận tầm quan trọng của sự phối hợp giữa UNEP với các công ước và công cụ quốc tế liên quan đến việc ngăn ngừa và giảm thiểu ô nhiễm môi trường biển do rác thải, Nghị quyết 2/11 nhấn mạnh việc ngăn ngừa và quản lý hợp lý về mặt môi trường (ESM) rác thải là chìa khóa cho thành công lâu dài trong công cuộc chống ô nhiễm biển, bao gồm các mảnh nhựa và vi nhựa trên biển. Nghị quyết yêu cầu thực hiện đánh giá hiệu quả của các chiến lược và cách tiếp cận quản trị quốc tế, khu vực và tiểu vùng có liên quan để kiểm soát rác thải nhựa và vi nhựa trên biển. [12] 

1.8. UNEA III, 2017: 

UNEA III, 2017, phiên họp lần thứ ba của UNEA, thông qua Nghị quyết 3/7 về mảnh nhựa và vi nhựa trên biển, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc loại bỏ lâu dài các hoạt động thải rác và vi nhựa ra đại dương, tránh gây tổn hại đến hệ sinh thái biển và kêu gọi tất cả các bên đẩy mạnh các hành động để đến năm 2025, ngăn ngừa và giảm thiểu đáng kể tất cả các loại ô nhiễm môi trường biển, đặc biệt là ô nhiễm từ các hoạt động trên đất liền, trong đó có rác thải hàng hải và việc nhiễm bẩn các nguồn nước do có quá nhiều chất dinh dưỡng và khuyến khích tất cả các quốc gia thành viên ưu tiên các chính sách và biện pháp để đạt được mục tiêu này.

1.9. UNEA V, 2012: 

Hội nghị Đại hội đồng Môi trường Liên hợp quốc (UNEA–V) tại Nairobi (Kenya) đầu tháng 3/2022, đã thông qua 14 nghị quyết nhằm tăng cường hành động vì thiên nhiên để đạt được các Mục tiêu Phát triển Bền vững. Trong đó Nghị quyết “Chấm dứt ô nhiễm nhựa: Hướng tới một công cụ ràng buộc pháp lý quốc tế” đã được 175 nước thông qua dựa trên ba dự thảo Nghị quyết ban đầu từ các quốc gia khác nhau là bước tiến rất quan trong để phòng ngừa ô nhiễm biển do rác thải nhựa. Đây là nghị quyết quan trọng mở đường cho việc các quốc gia hình thành công ước quốc tế riêng biệt nhằm phòng ngừa ô nhiễm biển do rác thải nhựa. 

2. Các nguyên tắc, thông lệ quốc tế liên quan đến ô nhiễm biển do rác thải nhựa:

2.1. Nguyên tắc về Phòng ngừa thiệt hại môi trường: 

Đây là nguyên tắc liên quan đến rác thải biển được Tòa án Công lý Quốc tế – ICJ xem là nguyên tắc tiêu chuẩn trong các thông lệ quốc tế. Bởi nguyên tắc này đã được tái khẳng định trong nhiều văn kiện quốc tế như: Nguyên tắc 21 của Tuyên bố Stockhom năm 1972, Nguyên tắc 2 của Tuyên bố Rio 1992 và Điều 194 của UNCLOS [37]. 

Nguyên tắc về Phòng ngừa thiệt hại môi trường được xem là một nguyên tắc quan trọng trong pháp luật về bảo vệ môi trường biển. Phòng ngừa được hiểu là việc chủ động ngăn chặn nhằm loại bỏ những nguyên nhân có thể gây ra mối đe dọa đối với môi trường biển và đại dương trước khi hậu quả xảy ra. 

Do đó, mục đích của nguyên tắc này là nhằm ngăn ngừa những phương hại cho môi trường biển do con người gây ra, từ đó giảm thiểu chi phí để khắc phục hậu quả do hành vi gây ô nhiễm môi trường, bảo vệ môi trường và phát triển nền kinh tế bền vững. 

2.2. Nguyên tắc người gây ô nhiễm phải trả tiền: 

Nguyên tắc người gây ô nhiễm phải trả tiền thể hiện trong Nguyên tắc 16 của Tuyên bố Rio 1992 kêu gọi các quốc gia sử dụng cách tiếp cận người gây ô nhiễm phải chịu chi phí do ô nhiễm môi trường. 

Đây là một nguyên tắc cơ bản trong pháp luật về bồi thường thiệt hại do hành vi gây ô nhiễm môi trường. Nguyên tắc này yêu cầu người gây ô nhiễm phải chi trả cho các chi phí phát sinh do vấn đề ô nhiễm môi trường 

mà người đó gây ra, góp phần điều chỉnh hành vi của người gây ô nhiễm, làm giảm vấn đề ô nhiễm môi trường, giúp nhà nước giảm bớt chi phí cho việc giám sát và tạo ra động lực kinh tế. 

Mặc dù, hiện vẫn chưa có một điều ước quốc tế nào dành riêng cho vấn đề ô nhiễm môi trường biển do rác thải nhựa. Tuy nhiên, việc kiểm soát và ngăn chặn ô nhiễm biển do rác thải nhựa hoàn toàn có thể áp dụng các quy định của các điều ước nêu trên. Bởi, dù không quy định trực tiếp về rác thải nhựa những vấn đề này được đặt trong bối cảnh chung của các quy định trong các Công ước với mục đích chính của nhân loại là bảo vệ gìn giữ môi trường biển.