Cơ sở pháp lý của việc khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại

Cơ sở pháp lý của việc khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại được chia thành bốn trường hợp như sau:

Thứ nhất, các trường hợp khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại

Điều 105 BLTTHS 2003 quy định đối với một số tội phạm do tính chất của hành vi phạm tội có mức độ nguy hiểm cho xã hội không cao, xâm hại đến sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, quyền tác giả, sáng chế phát minh của người bị hại, nếu không có những tình tiết nghiêm trọng mà chỉ có những tình tiết quy định tại khoản 1 các điều 104, 105, 106, 108, 109, 111, 113, 121, 122, 131 và 171 của Bộ luật Hình sự  thì chỉ được khởi tố khi có yêu cầu của người bị hại hoặc người đại diện hợp pháp của người bị hại là người chưa thành niên, người có nhược điểm về tâm thần hoặc thể chất. Có thể thấy, điều luật quy định chỉ khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại đối với những hành vi phạm tội tại khoản 1 của các điều luật hình sự nói trên nghĩa là chỉ những trường hợp mà hành vi phạm tội xảy ra ở mức nguy hiểm thấp nhất, tội phạm ít nghiêm trọng, không có tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự. Đối với những vụ án này, nếu người bị hại không yêu cầu khởi tố thì cơ quan có thẩm quyền không được khởi tố vụ án. Trường hợp người bị hại là người chưa thành niên, chưa đủ năng lực hành vi hoặc là người có nhược điểm về tâm thần hoặc thể chất mà không thể hiện được ý chí của mình thì người đại diện hợp pháp của họ có quyền yêu cầu khởi tố vụ án. Việc khởi tố vụ án theo yêu cầu của người bị hại vẫn phải tuân theo những quy định của BLTTHS về khởi tố vụ án hình sự, tại các điều 100, 104, 106, 107, 109. Ngoài đặc điểm giống với khởi tố vụ án hình sự thông thường là có dấu hiệu của tội phạm, việc khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại còn có thêm một điều kiện nữa là phải có yêu cầu khởi tố về hình sự của người bị hại. Nếu không có dấu hiệu của tội phạm thì dù người bị hại có yêu cầu khởi tố cũng không được khởi tố. Ngược lại, nếu người bị hại không yêu cầu khởi tố thì dẫu đã xác định có dấu hiệu tội phạm cũng không được khởi tố.

Thứ hai, chủ thể có quyền yêu cầu trong trường hợp khởi tố vụ án theo yêu cầu của người bị hại

   Đối với những ngời bị hại là người chưa thành niên, người có nhược điểm về tâm thần hoặc thể chất thì chỉ được khởi tố khi có yêu cầu của người đại diện hợp pháp của họ. Sở dĩ có quy định này bởi theo các nhà làm luật, người chưa thành niên thì chưa có đầy đủ khả năng nhận thức và điều khiển hành vi, do đó họ không nhận biết được đầy đủ quyền chủ thể của mình cũng như chưa thể ý thức rõ ràng về những thiệt hại mà hành vi phạm tội gây ra cho họ. Bởi vậy, đối với người chưa thành niên và người có nhược điểm về thể chất, tâm thần, nhà làm luật đã hạn chế việc khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại đối với họ và chỉ chấp nhận khi có yêu cầu của người đại diện hợp pháp của họ. Người có nhược điểm về tâm thần hoặc thể chất ở đây mà do những khuyết tật, bệnh lý, bị tàn phế, thương tật mà dẫn đến không có khả năng thể hiện được tự do ý chí của mình hoặc không nhận thức được hoặc không điều chỉnh được hành vi do đó không có khả năng tự thể hiện yêu cầu và bảo vệ lợi ích của mình trước pháp luật. Người đại diện hợp pháp của người chưa thành niên, người có nhược điểm về thể chất hoặc tâm thần có thể là cha mẹ, anh em ruột, người nuôi dưỡng, luật sư của họ…

Thứ ba, nhiệm vụ của cơ quan tiến hành tố tụng trong trường hợp khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại

   Trong các trường hợp khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại, khi nhận được tin báo, cơ quan có thẩm quyền tiếp nhận và xử lý tin báo, tố giác về tội phạm, sau đó phải tiến hành kiểm tra xác minh để xác định sự việc xảy ra có dấu hiệu của tội phạm hay không và phải kiểm tra xem người bị hại có yêu cầu khởi tố hay không. Có nhiều hình thức thể hiện yêu cầu của người bị hại về việc khởi tố vụ án hình sự như bằng lời nói, bằng đơn do người bị hại hoặc đại diện hợp pháp của họ viết, biên bản ghi lời khai, yêu cầu của người bị hại hoặc người đại diện hợp pháp. Yêu cầu ở đây chính là yêu cầu truy cứu trách nhiệm hình sự người đã gây ra thiệt hại cho người bị hại. Vì vậy, cơ quan, tổ chức tiếp nhận yêu cầu phải giải thích rõ cho ngời bị hại về điều kiện khởi tố vụ án trong các tội nói trên để người bị hại tự quyết định có yêu cầu khởi tố vụ án hình sự hay không. Đồng thời cũng ngăn ngừa khả năng người bị hại vì không hiểu hoặc sợ bị can, bị cáo trả thù nên không dám yêu cầu khởi tố

>>> Luật sư tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài: 1900.6568

   Đối với những vụ án được khởi tố theo yêu cầu của người bị hại nhưng có căn cứ để đình chỉ điều tra quy định tại khoản 2 điều 164 và khoản 1 điều 169 BLTTHS thì cơ quan tiến hành tố tụng vẫn có quyền quyết định đình chỉ điều tra hoặc đình chỉ vụ án. Trong thời hạn 15 ngày kể từ khi nhận được quyết định đình chỉ điều tra của Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát xem xét tính có căn cứ của quyết định đình chỉ điều tra để phê chuẩn và trả lại để Cơ quan điều tra thực hiện, hoặc quyết định hủy bỏ quyết định đình chỉ điều tra và trả lại Cơ quan điều tra, yêu cầu phục hồi điều tra, hoặc hủy bỏ quyết định đình chỉ điều tra và ra quyết định truy tố đối với bị can.

Thứ tư, trường hợp người bị hại rút đơn yêu cầu trước ngày mở phiên tòa khi vụ án đã được khởi tố theo yêu cầu của người bị hại

Việc rút đơn yêu cầu của người bị hại phải được thể hiện bằng văn bản (đơn hoặc biện bản ghi lời yêu cầu của họ). Nếu bằng lời nói thì người tiếp nhận phải lập biên bản tiếp nhận.