Thực tế cho thấy, không ít tranh chấp xảy ra khi người thừa kế bất ngờ phải đối mặt với các khoản nợ, nghĩa vụ tài chính hoặc trách nhiệm dân sự mà người chết để lại nhưng chưa được giải quyết. Vậy vấn đề thực hiện nghĩa vụ trả nợ thay cho người chết để lại di sản được quy định như thế nào?
CÔNG TY LUẬT TNHH DƯƠNG GIA
TRỤ SỞ CHÍNH TẠI HÀ NỘI
Địa chỉ: Số 89 Tô Vĩnh Diện, phường Khương Đình, thành phố Hà Nội.
Tổng đài tư vấn pháp luật: 1900.6568
Số điện thoại Luật sư: 037.6999996
Email: dichvu@luatduonggia.vn
Mục lục bài viết
1. Quy định về thực hiện nghĩa vụ trả nợ thay cho người chết để lại di sản:
Nghĩa vụ về tài sản do người chết để lại là trách nhiệm pháp lý gắn liền với việc chuyển giao di sản thừa kế. Theo quy định của pháp luật dân sự, người thừa kế có nghĩa vụ thực hiện các khoản nghĩa vụ tài sản của người chết, bao gồm cả người thừa kế theo di chúc và người thừa kế theo pháp luật. Việc thực hiện nghĩa vụ này nhằm bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ nợ, đồng thời bảo đảm nguyên tắc công bằng trong quan hệ dân sự sau khi người để lại di sản qua đời.
Trong trường hợp tồn tại di chúc nhưng di chúc không hợp pháp hoặc bị tuyên vô hiệu theo quy định pháp luật, việc xác định người có nghĩa vụ thực hiện các khoản nợ và nghĩa vụ tài sản sẽ không căn cứ vào nội dung di chúc mà phải áp dụng quy định về thừa kế theo pháp luật. Khi đó, những người thuộc hàng thừa kế theo pháp luật và được hưởng di sản sẽ là chủ thể có trách nhiệm thực hiện nghĩa vụ tài sản tương ứng.
Tuy nhiên, pháp luật cũng đặt ra giới hạn rõ ràng đối với trách nhiệm của người thừa kế. Cụ thể, người thừa kế chỉ phải thực hiện nghĩa vụ tài sản trong phạm vi phần di sản mà mình nhận được, trừ trường hợp họ tự nguyện thỏa thuận khác. Điều này có nghĩa là người thừa kế không phải dùng tài sản riêng của mình để thanh toán các khoản nợ vượt quá giá trị di sản được hưởng. Nguyên tắc “trách nhiệm trong phạm vi di sản” vừa bảo vệ quyền lợi của người thừa kế, vừa bảo đảm nghĩa vụ tài sản của người chết được xử lý theo đúng quy định pháp luật.
Điều 614 Bộ luật Dân sự 2015 quy định: Kể từ thời điểm mở thừa kế, những người thừa kế có các quyền, nghĩa vụ tài sản do người chết để lại.
Điều 615 Bộ luật Dân sự 2015 tiếp tục quy định về vấn đề thực hiện nghĩa vụ tài sản do người chết để lại:
- Những người hưởng thừa kế có trách nhiệm thực hiện nghĩa vụ tài sản trong phạm vi di sản do người chết để lại, trừ trường hợp có thỏa thuận khác;
- Trường hợp di sản chưa được chia thì nghĩa vụ tài sản do người chết để lại được người quản lý di sản thực hiện theo thỏa thuận của những người thừa kế trong phạm vi di sản do người chết để lại;
- Trường hợp di sản đã được chia thì mỗi người thừa kế thực hiện nghĩa vụ tài sản do người chết để lại tương ứng nhưng không vượt quá phần tài sản mà mình đã nhận, trừ trường hợp có thỏa thuận khác;
- Trường hợp người thừa kế không phải là cá nhân hưởng di sản theo di chúc thì cũng phải thực hiện nghĩa vụ tài sản do người chết để lại như người thừa kế là cá nhân.
Đồng thời, theo quy định tại Điều 658 Bộ luật Dân sự năm 2015, nghĩa vụ tài sản và thứ tự thanh toán như sau:
- Chi phí hợp lý theo tập quán cho việc mai táng;
- Tiền cấp dưỡng còn thiếu;
- Chi phí cho việc bảo quản di sản;
- Tiền trợ cấp cho người sống nương nhờ;
- Tiền công lao động;
- Tiền bồi thường thiệt hại;
- Thuế và các khoản phải nộp khác vào ngân sách nhà nước;
- Các khoản nợ khác đối với cá nhân, pháp nhân;
- Tiền phạt;
- Các chi phí khác.
Như vậy: Những người hưởng thừa kế có trách nhiệm thực hiện nghĩa vụ tài sản trong phạm vi di sản do người chết để lại, trừ trường hợp có thỏa thuận khác.
Lưu ý: Người thừa kế không được quyền từ chối nhận di sản nhằm trốn tránh việc thực hiện nghĩa vụ tài sản của mình đối với người khác theo quy định tại Điều 620 của Bộ luật Dân sự 2015.
2. Khi nào không phải thực hiện nghĩa vụ trả nợ thay cho người chết để lại di sản?
Theo Điều 372 Bộ luật Dân sự năm 2015, nghĩa vụ chấm dứt trong trường hợp sau đây:
- Nghĩa vụ được hoàn thành;
- Theo thỏa thuận của các bên;
- Bên có quyền miễn việc thực hiện nghĩa vụ;
- Nghĩa vụ được thay thế bằng nghĩa vụ khác;
- Nghĩa vụ được bù trừ;
- Bên có quyền và bên có nghĩa vụ hòa nhập làm một;
- Thời hiệu miễn trừ nghĩa vụ đã hết;
- Bên có nghĩa vụ là cá nhân chết hoặc là pháp nhân chấm dứt tồn tại mà nghĩa vụ phải do chính cá nhân, pháp nhân đó thực hiện;
- Bên có quyền là cá nhân chết mà quyền yêu cầu không thuộc di sản thừa kế hoặc là pháp nhân chấm dứt tồn tại mà quyền yêu cầu không được chuyển giao cho pháp nhân khác;
- Vật đặc định là đối tượng của nghĩa vụ không còn và được thay thế bằng nghĩa vụ khác;
- Trường hợp khác do luật quy định.
Theo quy định của pháp luật dân sự, nghĩa vụ sẽ chấm dứt trong trường hợp bên có nghĩa vụ là cá nhân đã chết mà nghĩa vụ đó mang tính chất gắn liền với chính người này và chỉ có thể do họ trực tiếp thực hiện. Đối với những nghĩa vụ mang tính cá nhân như vậy, quan hệ nghĩa vụ chỉ được xác lập dựa trên năng lực, uy tín hoặc đặc điểm riêng của một chủ thể cụ thể. Do đó khi người này chết mà nghĩa vụ chưa được hoàn thành thì nghĩa vụ cũng chấm dứt theo pháp luật, do không thể chuyển giao cho người khác thay thế thực hiện theo thỏa thuận ban đầu.
Như vậy: Không phải mọi nghĩa vụ tài sản của người chết đều được chuyển giao cho người thừa kế. Việc người thừa kế có phải thực hiện nghĩa vụ trả nợ hay không phụ thuộc vào bản chất của nghĩa vụ cũng như tình trạng pháp lý của nghĩa vụ tại thời điểm mở thừa kế.
Cụ thể, người thừa kế sẽ không phải thực hiện nghĩa vụ trả nợ thay cho người chết trong những trường hợp nghĩa vụ dân sự đã chấm dứt theo quy định pháp luật, chẳng hạn như nghĩa vụ đã hoàn thành, được bên có quyền miễn trừ, được thay thế bằng nghĩa vụ khác, được bù trừ hoặc hết thời hiệu miễn trừ nghĩa vụ. Đặc biệt, đối với những nghĩa vụ mang tính chất nhân thân hoặc buộc phải do chính cá nhân có nghĩa vụ thực hiện thì khi người đó chết, nghĩa vụ cũng chấm dứt và không phát sinh trách nhiệm chuyển giao cho người thừa kế.
3. Người chết không để lại di sản, có phải thực hiện nghĩa vụ trả nợ thay không?
Theo khoản 1 Điều 615 Bộ luật Dân sự 2015 quy định về việc thực hiện nghĩa vụ tài sản do người chết để lại: Những người hưởng thừa kế có trách nhiệm thực hiện nghĩa vụ tài sản trong phạm vi di sản do người chết để lại, trừ trường hợp có thỏa thuận khác.
Đồng thời, theo Điều 422 Bộ luật dân sự 2015 quy định: Trường hợp không có người thừa kế theo di chúc, theo pháp luật hoặc có nhưng không được quyền hưởng di sản, từ chối nhận di sản thì tài sản còn lại sau khi đã thực hiện nghĩa vụ về tài sản mà không có người nhận thừa kế thuộc về Nhà nước.
Khoản 1 Điều 427 Bộ luật dân sự 2015 quy định về hậu quả của việc hủy bỏ/chấm dứt hợp đồng như sau: Khi hợp đồng bị hủy bỏ thì hợp đồng không có hiệu lực từ thời điểm giao kết, các bên không phải thực hiện nghĩa vụ đã thỏa thuận, trừ thỏa thuận về phạt vi phạm, bồi thường thiệt hại và thỏa thuận về giải quyết tranh chấp
Theo đó, trong trường hợp hợp đồng vay tiền có thỏa thuận nghĩa vụ trả nợ gắn liền với chính cá nhân người vay và chỉ người này mới có thể thực hiện nghĩa vụ thì khi người vay chết, nghĩa vụ trả nợ có thể chấm dứt theo quy định về chấm dứt nghĩa vụ dân sự. Khi đó, quan hệ nghĩa vụ không được chuyển giao cho chủ thể khác vì bản chất nghĩa vụ chỉ phát sinh đối với duy nhất người vay theo thỏa thuận ban đầu.
Ngược lại, nếu hợp đồng vay tiền không có thỏa thuận giới hạn nghĩa vụ trả nợ chỉ do người vay trực tiếp thực hiện thì khoản nợ vẫn được xem là nghĩa vụ tài sản của người chết và sẽ được thanh toán bằng khối di sản để lại. Trong trường hợp này, những người thừa kế được hưởng di sản sẽ có trách nhiệm thực hiện nghĩa vụ trả nợ tương ứng nhưng chỉ trong phạm vi giá trị di sản mà họ nhận được, trừ khi các bên có thỏa thuận khác.
Tuy nhiên, nếu người chết không để lại di sản hoặc không có người hưởng thừa kế theo quy định pháp luật thì sẽ không phát sinh chủ thể kế thừa nghĩa vụ tài sản. Khi đó, không có cá nhân nào phải chịu trách nhiệm trả nợ thay cho người đã chết bằng tài sản riêng của mình.
Như vậy về nguyên tắc, nghĩa vụ trả nợ của người chết chỉ được thực hiện thông qua khối di sản thừa kế và bởi những người thừa kế trong phạm vi phần di sản được hưởng; nếu không tồn tại di sản thì nghĩa vụ trả nợ sẽ KHÔNG được chuyển giao cho bất kỳ cá nhân nào khác.
THAM KHẢO THÊM:
Tư vấn pháp luật qua Zalo CÔNG TY LUẬT TNHH DƯƠNG GIA
TRỤ SỞ CHÍNH TẠI HÀ NỘI
Địa chỉ: Số 89 Tô Vĩnh Diện, phường Khương Đình, thành phố Hà Nội.
Tổng đài tư vấn pháp luật: 1900.6568
Số điện thoại Luật sư: 037.6999996
Email: dichvu@luatduonggia.vn
Liên hệ với Luật sư để được hỗ trợ:
Tư vấn pháp luật qua Zalo 
