Di chúc là căn cứ pháp lý quan trọng thể hiện ý chí của cá nhân đối với việc định đoạt tài sản sau khi qua đời. Việc lập di chúc đúng hình thức, đúng quy định pháp luật không chỉ giúp bảo đảm quyền lợi của người thừa kế mà còn hạn chế tối đa những tranh chấp có thể phát sinh trong tương lai. Vậy: Nên lập di chúc ở Văn phòng công chứng hay tại UBND?
Mục lục bài viết
1. Lập di chúc ở Văn phòng công chứng hay tại Ủy ban nhân dân là gì?
1.1. Lập di chúc ở Văn phòng công chứng là gì?
a. Khái niệm lập di chúc tại Văn phòng công chứng:
Lập di chúc tại Văn phòng công chứng là việc cá nhân có nhu cầu lập di chúc trực tiếp yêu cầu Công chứng viên hỗ trợ soạn thảo, kiểm tra và công chứng văn bản di chúc theo đúng quy định của pháp luật. Trong trường hợp này, di chúc không chỉ thể hiện ý chí của người lập di chúc mà còn được xác nhận bởi công chứng viên – người có thẩm quyền đảm bảo tính hợp pháp, tính tự nguyện và tính xác thực của nội dung di chúc.
Khác với các hình thức di chúc không có công chứng hoặc chỉ được chứng thực chữ ký, di chúc được lập tại Văn phòng công chứng được coi là loại di chúc có độ an toàn pháp lý cao nhất. Văn bản di chúc sau khi được công chứng sẽ được lưu trữ theo chế độ hồ sơ công chứng và được sử dụng làm căn cứ giải quyết việc khai nhận, phân chia di sản thừa kế khi người để lại di sản qua đời.
b. Căn cứ pháp lý của việc lập di chúc tại Văn phòng công chứng:
Việc lập di chúc tại Văn phòng công chứng được thực hiện trên cơ sở các quy định của pháp luật hiện hành, trong đó quan trọng nhất là Bộ luật Dân sự năm 2015 và Luật Công chứng năm 2024. Bộ luật Dân sự 2015 quy định rõ về quyền lập di chúc, điều kiện để di chúc có hiệu lực cũng như hình thức của di chúc (Điều 626 đến Điều 630). Luật Công chứng 2024 quy định cụ thể về thẩm quyền, trình tự, thủ tục công chứng di chúc và trách nhiệm pháp lý của công chứng viên (Điều 42).
Theo các quy định này, Công chứng viên không chỉ là người chứng kiến việc lập di chúc mà còn có nghĩa vụ kiểm tra năng lực hành vi dân sự của người lập di chúc, đánh giá trạng thái tinh thần, đảm bảo việc lập di chúc được thực hiện một cách tự nguyện, minh mẫn và không bị lừa dối, đe dọa hay cưỡng ép. Đồng thời, công chứng viên còn có trách nhiệm từ chối công chứng nếu nội dung di chúc vi phạm điều cấm của luật hoặc trái đạo đức xã hội.
c. Trình tự, thủ tục lập di chúc tại Văn phòng công chứng:
Trình tự lập di chúc tại Văn phòng công chứng được thực hiện theo quy trình chặt chẽ nhằm bảo đảm tối đa giá trị pháp lý của di chúc.
- Bước 1: Người lập di chúc cần chuẩn bị đầy đủ giấy tờ tùy thân và các giấy tờ chứng minh quyền sở hữu đối với tài sản dự định đưa vào di chúc. Việc chuẩn bị đầy đủ hồ sơ giúp công chứng viên có căn cứ xác định chính xác phạm vi di sản và tránh các tranh chấp phát sinh sau này.
- Bước 2: Sau khi tiếp nhận yêu cầu, công chứng viên sẽ tiến hành trao đổi trực tiếp với người lập di chúc để làm rõ ý chí định đoạt tài sản. Trong quá trình này, công chứng viên có trách nhiệm tư vấn các quy định pháp luật liên quan đến thừa kế, đặc biệt là các trường hợp người thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc, nghĩa vụ tài sản của người chết để lại cũng như những rủi ro pháp lý có thể xảy ra nếu nội dung di chúc không rõ ràng.
- Bước 3: Trên cơ sở ý chí của người lập di chúc và quy định pháp luật, công chứng viên sẽ soạn thảo văn bản di chúc hoặc kiểm tra dự thảo di chúc do người lập cung cấp. Văn bản di chúc chỉ được ký hoặc điểm chỉ sau khi người lập di chúc đã đọc lại, nghe đọc lại toàn bộ nội dung và xác nhận nội dung đó phản ánh đúng ý chí của mình.
- Bước 4: Công chứng viên ký tên, đóng dấu và hoàn tất thủ tục công chứng di chúc theo quy định.
d. Giá trị pháp lý của di chúc lập tại Văn phòng công chứng:
Di chúc được lập tại Văn phòng công chứng có giá trị pháp lý và thường được coi là chứng cứ an toàn khi giải quyết tranh chấp thừa kế. Trong thực tiễn xét xử, Tòa án thường ưu tiên công nhận di chúc đã được công chứng bởi đây là loại văn bản đã được kiểm tra chặt chẽ về hình thức, nội dung và điều kiện có hiệu lực.
Việc công chứng giúp hạn chế tối đa các tranh chấp liên quan đến việc người lập di chúc có minh mẫn hay không, có bị ép buộc hay không cũng như tranh cãi về chữ ký, điểm chỉ… Ngoài ra, nội dung di chúc công chứng thường rõ ràng, cụ thể về người thừa kế, phần di sản được hưởng và thời điểm có hiệu lực; qua đó giúp quá trình khai nhận và phân chia di sản diễn ra thuận lợi hơn.
e. Ưu điểm nổi bật khi lập di chúc tại Văn phòng công chứng:
Một trong những ưu điểm lớn nhất của việc lập di chúc tại Văn phòng công chứng là đảm bảo tối đa ý chí của người lập di chúc được pháp luật tôn trọng và bảo vệ. Nhờ sự tham gia của công chứng viên, người lập di chúc được tư vấn đầy đủ để tránh những sai sót pháp lý có thể dẫn đến di chúc bị vô hiệu toàn bộ hoặc một phần.
Bên cạnh đó, di chúc công chứng còn có ưu điểm về mặt lưu trữ và bảo mật. Văn bản di chúc được lưu tại Văn phòng công chứng theo chế độ lưu trữ hồ sơ công chứng; từ đó giúp hạn chế nguy cơ bị thất lạc, sửa đổi hoặc hủy hoại. Trong trường hợp cần thiết, người thừa kế hoặc cơ quan có thẩm quyền có thể yêu cầu trích lục di chúc theo đúng trình tự pháp luật.
Đối với người cao tuổi hoặc người có tài sản lớn, phức tạp thì việc lập di chúc tại Văn phòng công chứng giúp giảm thiểu đáng kể khả năng phát sinh tranh chấp giữa các đồng thừa kế; đồng thời đảm bảo việc phân chia di sản diễn ra đúng mong muốn của người để lại di sản.
f. Hạn chế của việc lập di chúc tại Văn phòng công chứng:
Mặc dù có nhiều ưu điểm, việc lập di chúc tại Văn phòng công chứng cũng tồn tại một số hạn chế nhất định.
- Chi phí công chứng thường cao hơn so với việc chứng thực di chúc tại Ủy ban nhân dân cấp xã, đặc biệt trong trường hợp di chúc liên quan đến nhiều tài sản hoặc yêu cầu công chứng ngoài trụ sở;
- Thủ tục công chứng tương đối chặt chẽ, đòi hỏi người lập di chúc phải cung cấp đầy đủ giấy tờ chứng minh quyền sở hữu tài sản. Đối với những trường hợp tài sản chưa hoàn tất thủ tục pháp lý hoặc người lập di chúc đang trong tình trạng sức khỏe đặc biệt thì việc công chứng có thể gặp khó khăn hoặc không thực hiện được.
Tuy nhiên, xét tổng thể thì những hạn chế này không làm giảm giá trị của việc lập di chúc tại Văn phòng công chứng, nhất là khi so sánh với mức độ an toàn pháp lý và khả năng phòng ngừa tranh chấp mà hình thức này mang lại.
1.2. Lập di chúc ở Ủy ban nhân dân là gì?
a. Khái niệm lập di chúc tại UBND cấp xã:
Lập di chúc tại Ủy ban nhân dân cấp xã (phường, thị trấn) là việc cá nhân lập di chúc bằng văn bản và yêu cầu Chủ tịch hoặc Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân thực hiện việc chứng thực di chúc theo thẩm quyền được pháp luật quy định.
Trong trường hợp này, Ủy ban nhân dân cấp xã không tham gia vào việc soạn thảo hay tư vấn nội dung di chúc mà chỉ xác nhận chữ ký hoặc điểm chỉ của người lập di chúc trong văn bản.
Di chúc được chứng thực tại Ủy ban nhân dân cấp xã vẫn là di chúc bằng văn bản hợp pháp nếu đáp ứng đầy đủ các điều kiện có hiệu lực theo quy định của Bộ luật Dân sự 2015. Hình thức này thường được người dân lựa chọn khi muốn lập di chúc nhanh chóng, chi phí thấp và thuận tiện về mặt địa lý; đặc biệt là tại khu vực nông thôn hoặc nơi không có Văn phòng công chứng.
b. Căn cứ pháp lý của việc lập di chúc tại UBND cấp xã:
Việc lập và chứng thực di chúc tại Ủy ban nhân dân cấp xã được thực hiện dựa trên các quy định của Bộ luật Dân sự năm 2015 về hình thức di chúc cùng với Nghị định về chứng thực của Chính phủ (Nghị định số 23/2015/NĐ-CP). Các văn bản này quy định rõ thẩm quyền của Ủy ban nhân dân cấp xã trong việc chứng thực chữ ký, điểm chỉ trong di chúc của cá nhân.
Theo quy định pháp luật, người thực hiện chứng thực tại Ủy ban nhân dân cấp xã có trách nhiệm kiểm tra giấy tờ tùy thân của người lập di chúc và xác nhận việc ký hoặc điểm chỉ được thực hiện trước mặt mình. Tuy nhiên khác với công chứng viên, người chứng thực không có nghĩa vụ tư vấn sâu về nội dung di chúc cũng như không chịu trách nhiệm về tính hợp pháp của nội dung định đoạt tài sản trong di chúc.
c. Trình tự, thủ tục lập di chúc tại UBND cấp xã:
Thủ tục lập di chúc tại Ủy ban nhân dân cấp xã tương đối đơn giản và dễ thực hiện.
- Bước 1: Người lập di chúc cần tự soạn thảo văn bản di chúc. Trong đó thể hiện rõ thông tin cá nhân, tài sản để lại, người được hưởng di sản và ý chí định đoạt tài sản… Nội dung di chúc phải được trình bày rõ ràng, không trái pháp luật và đạo đức xã hội (Điều 631 Bộ luật Dân sự 2015).
- Bước 2: Sau khi chuẩn bị xong di chúc, người lập di chúc mang văn bản này cùng giấy tờ tùy thân đến Ủy ban nhân dân cấp xã nơi cư trú để yêu cầu chứng thực. Người có thẩm quyền chứng thực sẽ kiểm tra giấy tờ, xác nhận nhân thân và chứng kiến việc người lập di chúc ký tên hoặc điểm chỉ vào văn bản di chúc. Việc chứng thực chỉ được thực hiện khi người lập di chúc minh mẫn, tự nguyện và trực tiếp thực hiện việc ký hoặc điểm chỉ.
- Bước 3: Ủy ban nhân dân cấp xã ghi lời chứng, ký tên, đóng dấu và trả lại di chúc cho người lập. Khác với di chúc công chứng, Ủy ban nhân dân cấp xã không lưu giữ bản chính di chúc, ngoại trừ trường hợp pháp luật có quy định khác; nên việc bảo quản di chúc sau đó hoàn toàn phụ thuộc vào người lập di chúc hoặc người thân trong gia đình.
d. Giá trị pháp lý của di chúc lập tại UBND cấp xã:
Về nguyên tắc, di chúc được chứng thực tại Ủy ban nhân dân cấp xã có giá trị pháp lý nếu đáp ứng đầy đủ các điều kiện về chủ thể, nội dung và hình thức theo quy định của Bộ luật Dân sự 2015 (Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015). Di chúc loại này vẫn được sử dụng làm căn cứ để khai nhận và phân chia di sản thừa kế khi người để lại di sản qua đời.
Tuy nhiên, trong thực tiễn giải quyết tranh chấp thừa kế, di chúc lập tại Ủy ban nhân dân cấp xã thường dễ bị xem xét hoặc đánh giá lại hơn so với di chúc công chứng. Nguyên nhân chủ yếu là do việc chứng thực tại Ủy ban nhân dân chủ yếu chỉ xác nhận chữ ký hoặc điểm chỉ mà không có sự kiểm tra sâu về nội dung di chúc, năng lực hành vi dân sự hay tình trạng minh mẫn của người lập di chúc tại thời điểm lập.
e. Ưu điểm khi lập di chúc tại UBND cấp xã:
Ưu điểm lớn nhất của việc lập di chúc tại Ủy ban nhân dân cấp xã là:
- Tính thuận tiện và chi phí thấp. Người dân có thể dễ dàng tiếp cận Ủy ban nhân dân nơi cư trú mà không cần phải tìm đến Văn phòng công chứng, đặc biệt là tại các địa bàn nông thôn, miền núi hoặc vùng sâu, vùng xa;
- Thủ tục chứng thực tại Ủy ban nhân dân cấp xã tương đối nhanh gọn, không yêu cầu nhiều giấy tờ về tài sản như công chứng di chúc. Điều này phù hợp với những trường hợp tài sản không phức tạp hoặc người lập di chúc chỉ muốn ghi nhận ý chí định đoạt một cách đơn giản.
f. Hạn chế và rủi ro pháp lý khi lập di chúc tại UBND cấp xã:
Bên cạnh các ưu điểm, việc lập di chúc tại Ủy ban nhân dân cấp xã cũng tiềm ẩn nhiều hạn chế và rủi ro pháp lý:
- Do không được tư vấn chuyên sâu về pháp luật thừa kế, người lập di chúc rất dễ mắc các sai sót trong việc xác định di sản, người thừa kế hoặc cách phân chia tài sản, dẫn đến di chúc bị vô hiệu toàn bộ hoặc một phần;
- Việc Ủy ban nhân dân cấp xã không lưu giữ bản chính di chúc khiến nguy cơ di chúc bị thất lạc, sửa đổi hoặc hủy hoại là khá cao;
- Trong trường hợp xảy ra tranh chấp, người thừa kế có thể gặp khó khăn trong việc chứng minh tính xác thực của di chúc, đặc biệt khi có ý kiến cho rằng người lập di chúc không minh mẫn hoặc bị tác động tại thời điểm lập di chúc.
Chính vì vậy, mặc dù di chúc lập tại Ủy ban nhân dân cấp xã vẫn có giá trị pháp lý nhưng hình thức này thường chỉ phù hợp với những trường hợp đơn giản và ít nguy cơ tranh chấp.
2. Nên lập di chúc ở Văn phòng công chứng hay tại Ủy ban nhân dân?
Việc lựa chọn nơi lập di chúc không chỉ là vấn đề thuận tiện mà còn là quyết định có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo đảm ý chí của người lập di chúc được thực hiện trên thực tế. Tùy từng hoàn cảnh cụ thể về tài sản, gia đình và mong muốn cá nhân, người lập di chúc cần cân nhắc kỹ giữa 02 hình thức: Lập di chúc tại Văn phòng công chứng hoặc tại Ủy ban nhân cấp xã.
2.1. Trường hợp nên lập di chúc tại Văn phòng công chứng:
Trong những trường hợp tài sản để lại có giá trị lớn hoặc cấu trúc phức tạp, như: Quyền sử dụng đất, nhà ở, tài sản hình thành trong hôn nhân, tài sản chung – riêng đan xen hoặc nhiều loại tài sản khác nhau… thì việc lập di chúc tại Văn phòng công chứng là lựa chọn an toàn và hợp lý.
Công chứng viên sẽ giúp người lập di chúc xác định chính xác phạm vi di sản, tránh nhầm lẫn giữa tài sản thuộc quyền sở hữu riêng và tài sản thuộc sở hữu chung; từ đó hạn chế nguy cơ tranh chấp sau này.
Ngoài ra, nếu người lập di chúc có nhiều người thừa kế, có sự chênh lệch về phần di sản được hưởng hoặc có khả năng phát sinh mâu thuẫn giữa các thành viên trong gia đình thì văn bản di chúc công chứng sẽ đóng vai trò như một cơ sở pháp lý vững chắc. Việc công chứng giúp chứng minh rõ ràng rằng ý chí của người lập di chúc là tự nguyện, minh mẫn và đã được thể hiện một cách hợp pháp tại thời điểm lập di chúc.
Đối với người cao tuổi, người có tình trạng sức khỏe yếu hoặc những trường hợp mà gia đình có thể nghi ngờ về năng lực hành vi dân sự của người lập di chúc thì việc lập di chúc tại Văn phòng công chứng càng trở nên cần thiết hơn. Công chứng viên có trách nhiệm trực tiếp xác định tình trạng nhận thức; từ đó giúp hạn chế tối đa khả năng di chúc bị tuyên vô hiệu vì lý do người lập di chúc không minh mẫn.
2.2. Trường hợp có thể cân nhắc lập di chúc tại UBND cấp xã:
Trong những trường hợp tài sản không lớn, đơn giản và ít khả năng xảy ra tranh chấp thì người lập di chúc có thể cân nhắc việc lập di chúc tại Ủy ban nhân dân cấp xã để tiết kiệm chi phí và thời gian. Hình thức này thường phù hợp với số lượng tài sản ít, người thừa kế ít và mối quan hệ gia đình ổn định.
Ngoài ra, đối với những khu vực không có Văn phòng công chứng hoặc việc đi lại gặp nhiều khó khăn, việc lập di chúc tại Ủy ban nhân dân cấp xã là một giải pháp thực tế, từ đó giúp người dân vẫn có thể ghi nhận ý chí định đoạt tài sản của mình bằng văn bản có chứng thực hợp pháp.
Tuy nhiên, ngay cả trong các trường hợp này, người lập di chúc cũng cần đặc biệt cẩn trọng trong việc soạn thảo nội dung di chúc bởi Ủy ban nhân dân cấp xã không có nghĩa vụ kiểm tra hay tư vấn sâu về tính hợp pháp của nội dung di chúc.
2.3. Những yếu tố cần cân nhắc trước khi quyết định nơi lập di chúc:
Trước khi quyết định lập di chúc ở đâu, người lập di chúc cần xem xét tổng hợp nhiều yếu tố như: Giá trị tài sản, số lượng người thừa kế, mối quan hệ gia đình, nguy cơ tranh chấp và khả năng phát sinh khiếu kiện trong tương lai. Trong nhiều trường hợp, chi phí lập di chúc tại Văn phòng công chứng tuy cao hơn ban đầu nhưng lại giúp tiết kiệm đáng kể chi phí, thời gian và công sức nếu xảy ra tranh chấp thừa kế sau này.
Bên cạnh đó, yếu tố tâm lý và mong muốn cá nhân của người lập di chúc cũng cần được tôn trọng. Một di chúc chỉ thực sự có ý nghĩa khi người lập di chúc cảm thấy yên tâm rằng ý chí của mình sẽ được thực hiện đúng và đầy đủ sau khi qua đời.
Lưu ý: Khuyến nghị từ góc độ pháp lý:
Từ góc độ pháp lý, trong đa số trường hợp, lập di chúc tại Văn phòng công chứng vẫn là phương án được khuyến nghị bởi mức độ an toàn cao, khả năng hạn chế tranh chấp và giá trị chứng cứ vững chắc.
Đặc biệt đối với các di chúc liên quan đến bất động sản hoặc tài sản có giá trị lớn thì việc công chứng là giải pháp giúp bảo vệ tối đa quyền và lợi ích của cả người lập di chúc và những người thừa kế hợp pháp.
Và dù lựa chọn hình thức nào, người lập di chúc cũng cần đảm bảo rằng nội dung di chúc được lập một cách rõ ràng, minh bạch và phù hợp với quy định pháp luật hiện hành.
3. So sánh lập di chúc tại Văn phòng công chứng và tại UBND cấp xã:
Việc lựa chọn lập di chúc tại Văn phòng công chứng hay tại UBND cấp xã ảnh hưởng trực tiếp đến giá trị pháp lý, mức độ an toàn và khả năng hạn chế tranh chấp thừa kế. Mặc dù cả hai hình thức đều được pháp luật thừa nhận nhưng giữa chúng tồn tại những khác biệt cơ bản cần được xem xét kỹ lưỡng. Cụ thể như sau:
| Tiêu chí | Lập di chúc tại Văn phòng công chứng và tại UBND cấp xã | Lập di chúc tại UBND cấp xã |
| Thẩm quyền và chủ thể thực hiện | Lập di chúc tại Văn phòng công chứng được thực hiện bởi công chứng viên – là người có trình độ chuyên môn pháp lý cao và chịu trách nhiệm cá nhân đối với văn bản công chứng. Công chứng viên có nghĩa vụ kiểm tra năng lực hành vi dân sự, tình trạng minh mẫn của người lập di chúc cũng như đảm bảo nội dung di chúc phù hợp với quy định pháp luật. | Lập di chúc tại Ủy ban nhân dân cấp xã được thực hiện thông qua hoạt động chứng thực của Chủ tịch hoặc Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân. Người chứng thực chủ yếu xác nhận chữ ký hoặc điểm chỉ của người lập di chúc mà không chịu trách nhiệm về nội dung định đoạt tài sản. |
| Trình tự và thủ tục thực hiện | Thủ tục lập di chúc tại Văn phòng công chứng được tiến hành theo quy trình chặt chẽ; bao gồm việc tư vấn, soạn thảo hoặc rà soát nội dung di chúc, xác minh giấy tờ về tài sản và ghi nhận đầy đủ ý chí của người lập di chúc. Mặc dù quy trình này đòi hỏi nhiều bước và giấy tờ hơn nhưng đổi lại là tính chính xác và an toàn pháp lý cao. | Lập di chúc tại Ủy ban nhân dân cấp xã có thủ tục đơn giản hơn. Người lập di chúc thường phải tự soạn thảo văn bản và chỉ đến Ủy ban nhân dân để chứng thực chữ ký hoặc điểm chỉ. Thủ tục này nhanh gọn, ít yêu cầu về hồ sơ nhưng lại tiềm ẩn nguy cơ sai sót về nội dung do không có sự kiểm tra, tư vấn pháp lý chuyên sâu. |
| Mức độ an toàn | Di chúc công chứng thường có độ tin cậy cao và an toàn cao hơn. | Di chúc lập tại Ủy ban nhân dân cấp xã dễ bị tranh chấp hơn, đặc biệt trong các trường hợp có nghi ngờ về năng lực hành vi dân sự, sự tự nguyện của người lập di chúc hoặc cách diễn đạt nội dung không rõ ràng. |
| Chi phí thực hiện | Chi phí lập di chúc tại Văn phòng công chứng thường cao hơn do bao gồm: phí công chứng và chi phí tư vấn, soạn thảo văn bản… | Chứng thực di chúc tại Ủy ban nhân dân cấp xã có chi phí thấp, phù hợp với điều kiện kinh tế của nhiều người dân. |
| Khả năng lưu giữ và bảo quản | Di chúc được lập tại Văn phòng công chứng được lưu trữ theo chế độ lưu trữ hồ sơ công chứng, giúp hạn chế nguy cơ bị mất, hư hỏng hoặc bị sửa đổi trái phép. Trong trường hợp cần thiết, người thừa kế có thể yêu cầu trích lục hoặc xác minh thông tin di chúc theo đúng quy định. | Thông thường, việc bảo quản di chúc phụ thuộc hoàn toàn vào người lập di chúc hoặc gia đình, làm gia tăng nguy cơ thất lạc và gây khó khăn khi cần chứng minh sự tồn tại của di chúc. |
THAM KHẢO THÊM:

Tư vấn pháp luật qua Zalo


