Trong bối cảnh công nghệ ngày càng phát triển, nhiều người lựa chọn cách ghi âm hoặc ghi hình để lưu lại ý chí của mình, với mong muốn vừa nhanh gọn vừa hạn chế tranh chấp về sau. Tuy nhiên, khi áp dụng vào lĩnh vực thừa kế, đặc biệt là việc thể hiện ý chí định đoạt tài sản sau khi qua đời, không ít người băn khoăn: Lập di chúc bằng cách ghi âm, ghi hình có hợp pháp hay không?
Mục lục bài viết
1. Lập di chúc bằng cách ghi âm, ghi hình có hợp pháp không?
Căn cứ Điều 624 Bộ luật Dân sự 2015 quy định về di chúc như sau: Di chúc là sự thể hiện ý chí của cá nhân nhằm chuyển tài sản của mình cho người khác sau khi chết.
Căn cứ Điều 627 Bộ luật Dân sự 2015 quy định điều kiện về mặt hình thức của di chúc như sau: Di chúc phải được lập thành văn bản; nếu không thể lập được di chúc bằng văn bản thì có thể di chúc miệng.
Đối chiếu với Điều 628 Bộ luật Dân sự 2015 quy định về di chúc bằng văn bản. Theo đó, di chúc bằng văn bản bao gồm:
- Di chúc bằng văn bản không có người làm chứng;
- Di chúc bằng văn bản có người làm chứng;
- Di chúc bằng văn bản có công chứng;
- Di chúc bằng văn bản có chứng thực.
Ngoài ra, tại Điều 629 Bộ luật Dân sự 2015 quy định di chúc miệng như sau:
- Trường hợp tính mạng một người bị cái chết đe dọa và không thể lập di chúc bằng văn bản thì có thể lập di chúc miệng;
- Sau 03 tháng, kể từ thời điểm di chúc miệng mà người lập di chúc còn sống, minh mẫn, sáng suốt thì di chúc miệng mặc nhiên bị hủy bỏ.
Như vậy, di chúc bắt buộc phải lập thành văn bản, nếu không thể lập được di chúc bằng văn bản thì có thể di chúc miệng. Ngoài ra, những hình thức di chúc khác sẽ không được công nhận (bao gồm cả dạng dữ liệu điện tử là ghi âm, ghi hình).
Có thể nói, pháp luật hiện hành không có bất kỳ quy định nào công nhận hoặc đề cập đến việc lập di chúc bằng hình thức ghi âm hoặc ghi hình. Do đó, khi xác lập ý chí định đoạt tài sản sau khi qua đời, người lập di chúc cần đặc biệt lưu ý hình thức lập di chúc để bảo đảm di chúc được coi là hợp pháp theo quy định của pháp luật.
Trong thực tiễn giải quyết tranh chấp thừa kế, trường hợp các bên xuất trình bản ghi âm hoặc ghi hình được cho là thể hiện ý chí của người đã mất về việc chia tài sản thì khả năng cao tài liệu này sẽ không được Tòa án chấp nhận với tư cách là di chúc hợp pháp.
Nguyên nhân là do không có căn cứ pháp lý và kỹ thuật đủ tin cậy để xác minh rằng nội dung trong bản ghi âm, ghi hình phản ánh chính xác, đầy đủ và cuối cùng ý chí của người để lại di sản. Các bản ghi này có thể đã bị chỉnh sửa, cắt ghép hoặc được thực hiện trong trạng thái người lập di chúc không minh mẫn, bị lừa dối, đe dọa, cưỡng ép. Ngoài ra cũng không loại trừ khả năng bản ghi âm, ghi hình đó không phải là di chúc cuối cùng trong trường hợp người để lại di sản đã lập nhiều di chúc khác nhau sau đó.
Như vậy: Di chúc lập bằng hình thức ghi âm/ghi hình KHÔNG được coi là hợp pháp và không được pháp luật ghi nhận là một hình thức di chúc. Để bảo đảm ý chí của mình được tôn trọng và thực hiện đúng, người lập di chúc cần lựa chọn các hình thức lập di chúc được pháp luật thừa nhận như di chúc bằng văn bản hợp pháp hoặc di chúc miệng trong những trường hợp đặc biệt theo quy định.
2. Giá trị pháp lý của bản ghi âm, ghi hình trong tranh chấp thừa kế:
Mặc dù pháp luật không công nhận ghi âm, ghi hình là hình thức lập di chúc nhưng trong thực tiễn giải quyết tranh chấp thừa kế, các tài liệu này vẫn thường được các bên xuất trình. Tuy nhiên, giá trị pháp lý của chúng được xem xét rất hạn chế và không thể thay thế di chúc hợp pháp. Cụ thể như sau:
a. Bản ghi âm, ghi hình có được coi là chứng cứ không?
Điều 93 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 quy định: Chứng cứ trong vụ việc dân sự là những gì có thật được đương sự và cơ quan, tổ chức, cá nhân khác giao nộp, xuất trình cho Tòa án trong quá trình tố tụng hoặc do Tòa án thu thập được theo trình tự, thủ tục do Bộ luật này quy định và được Tòa án sử dụng làm căn cứ để xác định các tình tiết khách quan của vụ án cũng như xác định yêu cầu hay sự phản đối của đương sự là có căn cứ và hợp pháp.
Và Điều 94 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 quy định: Chứng cứ được thu thập từ các nguồn sau đây:
- Tài liệu đọc được, nghe được, nhìn được, dữ liệu điện tử;
- Vật chứng;
- Lời khai của đương sự;
- Lời khai của người làm chứng;
- Kết luận giám định;
- Biên bản ghi kết quả thẩm định tại chỗ;
- Kết quả định giá tài sản, thẩm định giá tài sản;
- Văn bản ghi nhận sự kiện, hành vi pháp lý do người có chức năng lập;
- Văn bản công chứng, chứng thực;
- Các nguồn khác mà pháp luật có quy định.
Theo quy định của pháp luật tố tụng dân sự, ghi âm, ghi hình có thể ĐƯỢC xem là một loại chứng cứ nếu đáp ứng điều kiện về tính hợp pháp, tính khách quan và tính liên quan đến vụ việc. Tuy nhiên, việc được coi là chứng cứ không đồng nghĩa với việc được công nhận là di chúc hợp pháp.
Trong tranh chấp thừa kế, bản ghi âm, ghi hình (nếu có) chỉ có thể được Tòa án xem xét như tài liệu tham khảo, hỗ trợ làm rõ một số tình tiết của vụ án mà không có giá trị xác lập ý chí định đoạt di sản như một bản di chúc đúng hình thức theo quy định của Bộ luật Dân sự 2015.
b. Khó khăn trong việc xác minh tính xác thực của ghi âm, ghi hình:
Một trong những lý do quan trọng khiến pháp luật không thừa nhận di chúc ghi âm, ghi hình là rất khó xác minh tính xác thực của các tài liệu này. Trên thực tế, không có cơ chế pháp lý và kỹ thuật đủ chặt chẽ để khẳng định rằng:
- Nội dung ghi âm, ghi hình không bị chỉnh sửa, cắt ghép;
- Người xuất hiện trong bản ghi đúng là người để lại di sản;
- Thời điểm ghi âm, ghi hình trùng khớp với thời điểm thể hiện ý chí cuối cùng;
- Người ghi âm, ghi hình minh mẫn, tự nguyện, không bị lừa dối, đe dọa hoặc cưỡng ép.
Chính những hạn chế này khiến bản ghi âm, ghi hình không bảo đảm độ tin cậy pháp lý, đặc biệt trong các vụ tranh chấp thừa kế có mâu thuẫn gay gắt giữa những người có quyền lợi liên quan.
Trong thực tiễn xét xử, Tòa án thường có quan điểm thận trọng và nghiêm ngặt khi đánh giá giá trị của các bản ghi âm, ghi hình liên quan đến ý chí chia tài sản của người đã chết. Phần lớn các trường hợp, Tòa án chỉ xem xét các chứng cứ này trong mối tương quan với các chứng cứ khác.
Nếu không có di chúc hợp pháp bằng văn bản hoặc di chúc miệng đúng điều kiện luật định thì dù tồn tại ghi âm, ghi hình thể hiện mong muốn của người để lại di sản, di sản của người mất vẫn phải được chia theo pháp luật. Điều này đồng nghĩa với việc ý chí được thể hiện trong bản ghi âm, ghi hình không được bảo đảm thực hiện, và tranh chấp thừa kế vẫn có thể phát sinh, kéo dài.
3. Có thể sử dụng ghi âm, ghi hình trong quá trình lập di chúc không?
Mặc dù pháp luật không công nhận ghi âm, ghi hình là một hình thức lập di chúc hợp pháp nhưng trên thực tế, ghi âm, ghi hình không hoàn toàn vô giá trị nếu được sử dụng đúng mục đích và đúng giới hạn pháp lý trong quá trình lập di chúc.
3.1. Ghi âm, ghi hình để làm tài liệu tham khảo, hỗ trợ chứng minh:
Ghi âm, ghi hình có thể được sử dụng như tài liệu tham khảo nhằm hỗ trợ làm rõ một số tình tiết liên quan đến việc lập di chúc, chẳng hạn như:
- Thể hiện trạng thái tinh thần, sự minh mẫn của người lập di chúc tại thời điểm đó;
- Thể hiện hoàn cảnh, điều kiện lập di chúc (tại nhà, bệnh viện…);
- Ghi nhận lời trình bày, mong muốn của người lập di chúc trước khi lập di chúc bằng văn bản.
Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng ghi âm, ghi hình chỉ có giá trị hỗ trợ, không có giá trị thay thế di chúc hợp pháp. Nếu không tồn tại di chúc bằng văn bản hoặc di chúc miệng đáp ứng đầy đủ điều kiện luật định thì bản ghi âm, ghi hình không thể được dùng làm căn cứ chia di sản.
3.2. Vai trò của ghi âm, ghi hình khi công chứng di chúc:
Trong thực tiễn, việc ghi âm, ghi hình có thể được thực hiện kèm theo quá trình công chứng di chúc, đặc biệt trong các trường hợp:
- Người lập di chúc tuổi cao, sức khỏe yếu;
- Lập di chúc tại nhà hoặc tại bệnh viện;
- Có nguy cơ phát sinh tranh chấp thừa kế sau này.
Trong những trường hợp này, ghi âm, ghi hình giúp tăng tính minh bạch và hỗ trợ chứng minh rằng người lập di chúc:
- Tự nguyện lập di chúc;
- Nhận thức rõ nội dung di chúc;
- Không bị lừa dối, đe dọa hay cưỡng ép.
Dù vậy, giá trị pháp lý quyết định vẫn thuộc về bản di chúc được lập đúng hình thức và được công chứng hợp pháp; còn ghi âm, ghi hình chỉ mang tính bổ trợ khi cần làm rõ tình tiết vụ việc.
3.3. Giới hạn sử dụng ghi âm, ghi hình theo quy định pháp luật:
Việc sử dụng ghi âm, ghi hình trong quá trình lập di chúc cần tuân thủ những giới hạn pháp lý nhất định, cụ thể:
- Không được coi ghi âm, ghi hình là di chúc hoặc là căn cứ duy nhất để chia di sản;
- Không được sử dụng ghi âm, ghi hình để thay thế chữ ký, điểm chỉ hoặc sự xác nhận của Công chứng viên;
- Chỉ được xem xét như chứng cứ bổ trợ khi phù hợp với các chứng cứ khác trong hồ sơ vụ án.
Trong trường hợp ghi âm, ghi hình mâu thuẫn với nội dung di chúc hợp pháp thì di chúc hợp pháp luôn được ưu tiên áp dụng. Ngược lại, nếu ghi âm/ghi hình không phù hợp với trình tự, thủ tục pháp luật, Tòa án có thể không xem xét hoặc loại trừ giá trị chứng cứ của các tài liệu này.
THAM KHẢO THÊM:

Tư vấn pháp luật qua Zalo


