Trong quan hệ thừa kế, di chúc là căn cứ pháp lý quan trọng nhằm bảo đảm việc chuyển dịch tài sản được thực hiện đúng theo ý chí của người để lại di sản. Tuy nhiên, trên thực tế có thể phát sinh những tình huống làm ảnh hưởng đến hiệu lực của di chúc, điển hình là trường hợp người thừa kế được chỉ định trong di chúc chết trước người lập di chúc. Vậy: Hiệu lực di chúc khi người thừa kế chết trước người để lại di chúc được quy định như thế nào?
Mục lục bài viết
1. Hiệu lực của di chúc khi người thừa kế chết trước người để lại di chúc:
Về hiệu lực của di chúc, Điều 643 Bộ luật Dân sự 2015 quy định như sau:
- Di chúc có hiệu lực từ thời điểm mở thừa kế.
- Di chúc không có hiệu lực toàn bộ hoặc một phần trong trường hợp sau đây:
+ Người thừa kế theo di chúc chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người lập di chúc;
+ Cơ quan, tổ chức được chỉ định là người thừa kế không còn tồn tại vào thời điểm mở thừa kế;
+ Trường hợp có nhiều người thừa kế theo di chúc mà có người chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người lập di chúc, một trong nhiều cơ quan, tổ chức được chỉ định hưởng thừa kế theo di chúc không còn tồn tại vào thời điểm mở thừa kế thì chỉ phần di chúc có liên quan đến cá nhân, cơ quan, tổ chức này không có hiệu lực.
- Di chúc không có hiệu lực, nếu di sản để lại cho người thừa kế không còn vào thời điểm mở thừa kế; nếu di sản để lại cho người thừa kế chỉ còn một phần thì phần di chúc về phần di sản còn lại vẫn có hiệu lực.
- Khi di chúc có phần không hợp pháp mà không ảnh hưởng đến hiệu lực của các phần còn lại thì chỉ phần đó không có hiệu lực.
- Khi một người để lại nhiều bản di chúc đối với một tài sản thì chỉ bản di chúc sau cùng có hiệu lực.
Việc xác định di chúc mất hiệu lực toàn bộ hay chỉ mất hiệu lực một phần phụ thuộc trực tiếp vào số lượng người thừa kế được chỉ định trong di chúc. Cụ thể:
Di chúc không có hiệu lực toàn bộ được áp dụng trong trường hợp di chúc chỉ định duy nhất một người thừa kế, nhưng người này chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người lập di chúc. Khi đó, toàn bộ nội dung định đoạt di sản trong di chúc không thể thực hiện được, dẫn đến di chúc không phát sinh hiệu lực.
Di chúc không có hiệu lực một phần được áp dụng khi di chúc có nhiều người thừa kế, nhưng có một hoặc một số người chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người lập di chúc. Trong trường hợp này, phần nội dung di chúc liên quan đến người đã chết sẽ không còn hiệu lực, còn các phần nội dung khác vẫn tiếp tục có hiệu lực pháp luật, với điều kiện di chúc đáp ứng đầy đủ các điều kiện về hiệu lực theo quy định.
Như vậy: Khi người thừa kế chết trước người để lại di chúc, di chúc có thể bị vô hiệu toàn bộ nếu chỉ có một người thừa kế hoặc bị vô hiệu một phần nếu có nhiều người thừa kế, tùy thuộc vào từng trường hợp cụ thể và nội dung của di chúc.
2. Người thừa kế chết trước người để lại di chúc thì di sản được phân chia thế nào?
Căn cứ Điều 649 Bộ luật Dân sự 2015 quy định về thừa kế theo pháp luật như sau: Thừa kế theo pháp luật là thừa kế theo hàng thừa kế, điều kiện và trình tự thừa kế do pháp luật quy định.
Và Điều 650 Bộ luật Dân sự 2015 quy định về những trường hợp thừa kế theo pháp luật. Theo đó, thừa kế theo pháp luật được áp dụng trong trường hợp sau đây:
- Không có di chúc;
- Di chúc không hợp pháp;
- Những người thừa kế theo di chúc chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người lập di chúc; cơ quan, tổ chức được hưởng thừa kế theo di chúc không còn tồn tại vào thời điểm mở thừa kế;
- Những người được chỉ định làm người thừa kế theo di chúc mà không có quyền hưởng di sản hoặc từ chối nhận di sản.
Đồng thời, thừa kế theo pháp luật cũng được áp dụng đối với các phần di sản sau đây:
- Phần di sản không được định đoạt trong di chúc;
- Phần di sản có liên quan đến phần của di chúc không có hiệu lực pháp luật;
- Phần di sản có liên quan đến người được thừa kế theo di chúc nhưng họ không có quyền hưởng di sản, từ chối nhận di sản, chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người lập di chúc; liên quan đến cơ quan, tổ chức được hưởng di sản theo di chúc, nhưng không còn tồn tại vào thời điểm mở thừa kế.”
Theo đó, phần di sản trong trường hợp những người thừa kế chết trước người lập di chúc sẽ được chia theo pháp luật (điểm c khoản 2 Điều 650 Bộ luật Dân sự 2015). Hay nói cách khác, phần di sản có liên quan đến người thừa kế chết trước hoặc cùng thời điểm với người lập di chúc thì phần di sản đó sẽ được chia theo pháp luật, những người cùng hàng thừa kế sẽ được ưu tiên hưởng phần di sản bằng nhau. Căn cứ vào quy định tại Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015, có những hàng thừa kế sau:
- Hàng thừa kế thứ nhất gồm: vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi của người chết;
- Hàng thừa kế thứ hai gồm: ông nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại, anh ruột, chị ruột, em ruột của người chết; cháu ruột của người chết mà người chết là ông nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại;
- Hàng thừa kế thứ ba gồm: cụ nội, cụ ngoại của người chết; bác ruột, chú ruột, cậu ruột, cô ruột, dì ruột của người chết; cháu ruột của người chết mà người chết là bác ruột, chú ruột, cậu ruột, cô ruột, dì ruột; chắt ruột của người chết mà người chết là cụ nội, cụ ngoại.
Như vậy: Trong trường hợp người được chỉ định thừa kế theo di chúc chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người lập di chúc thì phần di sản lẽ ra người đó được hưởng theo di chúc sẽ không còn căn cứ thực hiện và được chuyển sang chia thừa kế theo pháp luật theo đúng quy định của pháp luật về thừa kế.
3. Người thừa kế chết trước người để lại di chúc thì có áp dụng quy định về thừa kế thế vị không?
Căn cứ Điều 652 Bộ luật Dân sự 2015 quy định về thừa kế thế vị như sau:
- Trường hợp con của người để lại di sản chết trước hoặc cùng một thời điểm với người để lại di sản thì cháu được hưởng phần di sản mà cha hoặc mẹ của cháu được hưởng nếu còn sống;
- Nếu cháu cũng chết trước hoặc cùng một thời điểm với người để lại di sản thì chắt được hưởng phần di sản mà cha hoặc mẹ của chắt được hưởng nếu còn sống.
Theo đó: Trong trường hợp người thừa kế theo di chúc chết trước người để lại di chúc thì con của người đó sẽ KHÔNG được hưởng thừa kế thế vị. Do chế định thừa kế thế vị chỉ được áp dụng trong trường hợp thừa kế theo pháp luật, tức là khi người chết không để lại di chúc hoặc di chúc không có hiệu lực đối với phần di sản đó, mà không áp dụng đối với quan hệ thừa kế được xác lập trực tiếp theo di chúc.
Quy định của pháp luật về việc không áp dụng thừa kế thế vị đối với thừa kế theo di chúc là hợp lý và có cơ sở cả về mặt pháp lý lẫn thực tiễn. Trước hết, quy định này thể hiện rõ nguyên tắc tôn trọng tối đa ý chí của người lập di chúc. Di chúc là sự định đoạt tài sản mang tính cá nhân, phản ánh mong muốn cụ thể của người để lại di sản đối với từng chủ thể được hưởng thừa kế. Khi người thừa kế theo di chúc chết trước người lập di chúc, ý chí đó không còn đối tượng để thực hiện; và pháp luật không mặc nhiên suy đoán rằng người lập di chúc mong muốn chuyển quyền hưởng di sản cho con của người thừa kế đã chết.
Bên cạnh đó, việc chỉ áp dụng thừa kế thế vị trong trường hợp thừa kế theo pháp luật góp phần bảo đảm sự minh bạch và thống nhất trong việc áp dụng pháp luật, tránh việc mở rộng tùy tiện phạm vi thừa kế ngoài ý chí được thể hiện trong di chúc. Điều này cũng hạn chế các tranh chấp phát sinh do suy diễn ý chí của người để lại di sản, đặc biệt trong những trường hợp quan hệ gia đình phức tạp.
THAM KHẢO THÊM:
Tư vấn pháp luật qua Zalo
Liên hệ với Luật sư để được hỗ trợ:
Tư vấn pháp luật qua Zalo 
