Hiện nay, xuất phát vì nhiều lý do khác nhau, có thể do tuổi cao sức yếu, hoặc do hoàn cảnh khách quan... mà các chủ thể không thể tự mình đi công chứng di chúc. Khi đó họ đặt ra câu hỏi: Liệu rằng có được ủy quyền cho người khác đi công chứng di chúc hay không?
Mục lục bài viết
1. Được ủy quyền cho người khác đi công chứng di chúc không?
Pháp luật hiện nay chưa có bất kì quy định nào giải thích khái niệm “ủy quyền” và “ủy quyền công chứng”. Điều 138 Bộ luật Dân sự 2015 có quy định về đại diện theo ủy quyền như sau:
- Cá nhân, pháp nhân có thể ủy quyền cho cá nhân, pháp nhân khác xác lập, thực hiện giao dịch dân sự;
- Các thành viên hộ gia đình, tổ hợp tác, tổ chức khác không có tư cách pháp nhân có thể thỏa thuận cử cá nhân, pháp nhân khác đại diện theo ủy quyền xác lập, thực hiện giao dịch dân sự liên quan đến tài sản chung của các thành viên hộ gia đình, tổ hợp tác, tổ chức khác không có tư cách pháp nhân;
- Người từ đủ 15 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi có thể là người đại diện theo ủy quyền, trừ trường hợp pháp luật quy định giao dịch dân sự phải do người từ đủ 18 tuổi trở lên xác lập, thực hiện.
Và Điều 562 Bộ luật Dân sự 2015 quy định về hợp đồng ủy quyền: Hợp đồng ủy quyền là sự thỏa thuận giữa các bên, theo đó bên được ủy quyền có nghĩa vụ thực hiện công việc nhân danh bên ủy quyền, bên ủy quyền chỉ phải trả thù lao nếu có thỏa thuận hoặc pháp luật có quy định.
Từ những quy định pháp luật nêu trên có thể hiểu rằng, ủy quyền là việc một cá nhân hoặc pháp nhân, trên cơ sở thỏa thuận, giao cho cá nhân hoặc pháp nhân khác nhân danh mình đại diện thực hiện một hoặc nhiều giao dịch dân sự trong phạm vi, thời hạn và nội dung ủy quyền nhất định, nhằm làm phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự của bên được đại diện.
Hiện nay, nhiều người đặt ra câu hỏi: Có được ủy quyền cho người khác đi công chứng di chúc hay không? Để trả lời được câu hỏi này thì cần tìm hiểu quy định của pháp luật trong lĩnh vực dân sự và pháp luật về công chứng.
Điều 44 Luật Công chứng 2024 quy định về thẩm quyền công chứng giao dịch về bất động sản như sau: Công chứng viên của tổ chức hành nghề công chứng chỉ được công chứng giao dịch về bất động sản trong phạm vi tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương nơi tổ chức hành nghề công chứng đặt trụ sở, trừ trường hợp công chứng di chúc, văn bản từ chối nhận di sản, văn bản ủy quyền liên quan đến việc thực hiện các quyền đối với bất động sản, thỏa thuận xác lập chế độ tài sản của vợ chồng về bất động sản và công chứng việc sửa đổi, bổ sung, chấm dứt, hủy bỏ các giao dịch này theo quy định của pháp luật.
Khoản 1 Điều 58 Luật Công chứng 2024 quy định về công chứng di chúc như sau: Người lập di chúc không được ủy quyền cho người khác mà phải tự mình ký hoặc ký và điểm chỉ vào bản di chúc được công chứng. Trường hợp người lập di chúc không ký được và không điểm chỉ được thì việc lập di chúc phải có người làm chứng theo quy định tại khoản 2 Điều 49 của Luật Công chứng 2024.
Như vậy: Người lập di chúc sẽ cần phải tự mình đi yêu cầu công chứng di chúc bởi khi đến công chứng di chúc thì công chứng viên cần phải xem xét nhiều yếu tố khác nhau trước khi tiến hành hoạt động công chứng theo quy định của pháp luật. Vì thế, KHÔNG thể ủy quyền cho người khác đi công chứng di chúc thay cho mình. Đối với những trường hợp này thì công chứng viên hoàn toàn có thể từ chối yêu cầu công chứng di chúc và việc từ chối công chứng di chúc của Công chứng viên là phù hợp với quy định của pháp luật.
2. Tại sao không được ủy quyền cho người khác công chứng di chúc?
Việc không cho phép ủy quyền cho người khác đi công chứng di chúc không phải là quy định mang tính hình thức mà xuất phát từ bản chất pháp lý đặc biệt của di chúc và yêu cầu bảo vệ tối đa ý chí thực sự của người để lại di sản. Căn cứ Điều 58 Luật Công chứng năm 2014, pháp luật quy định rõ: “Người lập di chúc không được ủy quyền cho người khác mà phải tự mình ký hoặc ký và điểm chỉ vào bản di chúc được công chứng” bởi những lý do sau đây:
- Thứ nhất, di chúc là giao dịch dân sự mang tính nhân thân tuyệt đối. Di chúc là sự thể hiện ý chí đơn phương của cá nhân nhằm định đoạt tài sản của mình sau khi chết, gắn chặt với nhân thân, nhận thức và ý chí của chính người lập di chúc. Khác với các giao dịch dân sự thông thường có thể ủy quyền thực hiện, di chúc phản ánh mong muốn cuối cùng của một con người đối với tài sản và những người thân của mình. Chính vì mang tính nhân thân đặc biệt như vậy, pháp luật không cho phép việc chuyển giao hay đại diện ý chí lập di chúc thông qua người khác dưới bất kỳ hình thức ủy quyền nào.
- Thứ hai, việc ủy quyền sẽ làm mất đi khả năng kiểm tra ý chí thực sự của người lập di chúc. Khi công chứng di chúc, Công chứng viên có trách nhiệm trực tiếp xác minh người lập di chúc có minh mẫn, sáng suốt, tự nguyện và đủ năng lực hành vi dân sự hay không. Nếu cho phép ủy quyền, công chứng viên sẽ không thể tiếp xúc trực tiếp với người lập di chúc để đánh giá trạng thái tinh thần, nhận thức và mức độ tự nguyện của họ tại thời điểm lập di chúc. Điều này làm mất đi vai trò bảo đảm tính xác thực của công chứng và tiềm ẩn nguy cơ di chúc không phản ánh đúng ý chí thật sự của người để lại di sản.
- Thứ ba, quy định cấm ủy quyền nhằm phòng ngừa gian dối, giả mạo và ép buộc khi lập di chúc. Trong thực tiễn, tranh chấp thừa kế thường phát sinh từ việc nghi ngờ di chúc bị làm giả, quá trình lập di chúc bị ép buộc hoặc bị lập khi người để lại di sản không còn minh mẫn. Nếu cho phép ủy quyền đi công chứng di chúc, nguy cơ người được ủy quyền lợi dụng để chi phối nội dung di chúc hoặc thực hiện hành vi gian dối là rất lớn. Việc buộc người lập di chúc phải trực tiếp ký hoặc ký và điểm chỉ trước mặt công chứng viên chính là biện pháp pháp lý quan trọng để hạn chế tối đa các rủi ro này.
- Thứ tư, việc không cho phép ủy quyền bảo đảm giá trị chứng cứ và hiệu lực pháp lý của di chúc. Di chúc được công chứng đúng trình tự, thủ tục sẽ có giá trị chứng cứ cao và thường được Tòa án ưu tiên công nhận khi giải quyết tranh chấp thừa kế. Nếu việc công chứng di chúc được thực hiện thông qua ủy quyền, di chúc đó có nguy cơ bị tuyên vô hiệu do vi phạm quy định về hình thức, từ đó làm mất hiệu lực pháp lý của toàn bộ ý chí định đoạt tài sản. Quy định cấm ủy quyền vì vậy giúp bảo vệ giá trị pháp lý của di chúc và hạn chế các tranh chấp phát sinh sau này.
- Thứ năm, pháp luật vẫn bảo đảm quyền lập di chúc của người già yếu nhưng theo cách an toàn hơn. Mặc dù không cho phép ủy quyền, pháp luật vẫn tạo điều kiện để người già yếu, ốm đau hoặc không thể đi lại thực hiện quyền lập di chúc bằng cách cho phép công chứng viên đến tận nơi ở, bệnh viện hoặc cơ sở y tế để lập và công chứng di chúc… (Điều 44 Luật Công chứng 2024). Cách thức này vừa bảo đảm người lập di chúc trực tiếp thể hiện ý chí của mình, vừa đáp ứng yêu cầu nhân đạo và thực tiễn, đồng thời không làm suy giảm tính hợp pháp và an toàn pháp lý của di chúc.
3. Một số câu hỏi thường gặp về công chứng di chúc:
3.1. Người già yếu, ốm nặng có thể ủy quyền cho người khác đi công chứng di chúc không?
Theo quy định của pháp luật dân sự và pháp luật về công chứng, việc lập và công chứng di chúc là quyền nhân thân gắn liền với chính người lập di chúc, do đó không được ủy quyền cho người khác thực hiện thay.
Ngay cả trong trường hợp người lập di chúc tuổi cao, sức khỏe yếu, đi lại khó khăn hoặc đang điều trị bệnh thì pháp luật không cho phép họ lập giấy ủy quyền để người khác thay mặt mình đi công chứng di chúc. Việc công chứng di chúc trong những trường hợp này vẫn phải do chính người lập di chúc trực tiếp thể hiện ý chí trước công chứng viên.
Tuy nhiên, để bảo đảm quyền lập di chúc của người già yếu, pháp luật cho phép công chứng viên đến tận nơi (nhà riêng, bệnh viện, cơ sở chăm sóc y tế…) để lập và công chứng di chúc; miễn là người lập di chúc còn minh mẫn, tự nguyện và đủ năng lực hành vi dân sự.
3.2. Có thể lập và công chứng di chúc tại nhà thay vì đến Văn phòng công chứng không?
Có. Pháp luật hiện hành cho phép công chứng di chúc ngoài trụ sở, trong trường hợp người lập di chúc có lý do chính đáng như:
- Tuổi cao, sức khỏe yếu;
- Ốm đau, bệnh tật, không thể đi lại;
- Đang điều trị tại bệnh viện hoặc cơ sở y tế;
- Có hoàn cảnh đặc biệt khác theo đề nghị chính đáng của người lập di chúc.
Trong trường hợp này, công chứng viên sẽ trực tiếp đến địa điểm do người lập di chúc yêu cầu để ghi nhận ý chí, kiểm tra năng lực hành vi, sự tự nguyện và thực hiện việc công chứng theo đúng trình tự, thủ tục pháp luật quy định.
Việc công chứng di chúc tại nhà hoặc tại bệnh viện có giá trị pháp lý tương đương với việc công chứng tại trụ sở Văn phòng công chứng nếu được thực hiện đúng quy định.
3.3. Di chúc được công chứng sai quy trình hoặc thông qua ủy quyền có giá trị pháp lý không?
Di chúc được công chứng không đúng trình tự, thủ tục pháp luật hoặc được thực hiện thông qua người được ủy quyền, có nguy cơ rất lớn bị tuyên vô hiệu khi phát sinh tranh chấp. Cụ thể, di chúc có thể bị Tòa án tuyên vô hiệu nếu thuộc một trong các trường hợp sau:
- Người lập di chúc không trực tiếp thể hiện ý chí trước Công chứng viên;
- Việc công chứng được thực hiện thông qua giấy ủy quyền;
- Công chứng viên không kiểm tra, xác nhận đầy đủ về năng lực hành vi, sự minh mẫn và tự nguyện của người lập di chúc;
- Trình tự, thủ tục công chứng vi phạm quy định pháp luật và ảnh hưởng đến tính xác thực của di chúc.
Hệ quả pháp lý của việc di chúc bị tuyên vô hiệu là ý chí định đoạt tài sản của người lập di chúc không được công nhận, di sản có thể phải chia theo pháp luật; từ đó dẫn đến tranh chấp kéo dài và ảnh hưởng nghiêm trọng đến quyền lợi của những người liên quan.
THAM KHẢO THÊM:

Tư vấn pháp luật qua Zalo


