Tội lợi dụng ảnh hưởng đối với người có chức vụ quyền hạn để trục lợi

1. Khái quát về Tội lợi dụng ảnh hưởng đối với người có chức vụ quyền hạn để trục lợi:

1.1. Khái niệm:

Trong những năm gần đây, cùng với quá trình hoàn thiện thể chế, cải cách hành chính và tăng cường đấu tranh phòng chống tham nhũng, Tội lợi dụng ảnh hưởng đối với người có chức vụ quyền hạn để trục lợi đang có xu hướng diễn biến ngày càng tinh vi và khó phát hiện. Khác với các tội danh tham nhũng thông thường, hành vi phạm tội này thường không gắn trực tiếp với việc thực hiện công vụ mà được thực hiện thông qua các mối quan hệ xã hội, quan hệ cá nhân hoặc ảnh hưởng không chính thức đối với người có chức vụ, quyền hạn trong cơ quan nhà nước hoặc tổ chức.

Trên thực tế, nhiều trường hợp người phạm tội không nắm giữ chức vụ, quyền hạn nhưng lại tự tạo dựng hình ảnh, uy tín hoặc lợi dụng mối quan hệ thân quen với cán bộ, công chức để nhận tiền, tài sản hoặc lợi ích khác với cam kết sẽ “lo liệu”, “tác động” hoặc “can thiệp” vào việc giải quyết công việc cho người có nhu cầu. Chính tính chất gián tiếp, khó kiểm chứng và thường diễn ra dưới vỏ bọc quan hệ dân sự hoặc xã hội đã khiến việc phát hiện, xử lý loại tội phạm này gặp nhiều khó khăn.

Có thể hiểu:

“Tội lợi dụng ảnh hưởng đối với người có chức vụ, quyền hạn để trục lợi là hành vi của người không có chức vụ, quyền hạn hoặc có chức vụ, quyền hạn nhưng không trực tiếp giải quyết công việc, đã lợi dụng uy tín, mối quan hệ, vị thế hoặc ảnh hưởng thực tế của mình đối với người có chức vụ, quyền hạn để đòi hỏi, nhận hoặc sẽ nhận lợi ích vật chất hoặc lợi ích khác nhằm tác động đến việc giải quyết công việc vì vụ lợi; qua đó xâm hại đến sự trong sạch, đúng đắn trong hoạt động của cơ quan, tổ chức.”

1.2. Ý nghĩa:

Việc hình sự hóa tội danh này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong hệ thống các tội phạm về tham nhũng, không chỉ ở khía cạnh xử lý hành vi phạm tội cụ thể mà còn ở phương diện phòng ngừa, răn đe và bảo vệ trật tự quản lý Nhà nước.

• Thứ nhất, quy định tội danh này góp phần bảo vệ tính liêm chính, minh bạch và đúng đắn trong hoạt động của cơ quan, tổ chức. Thực tiễn cho thấy, không phải mọi hành vi trục lợi đều được thực hiện trực tiếp bởi người có chức vụ, quyền hạn; nhiều trường hợp được tiến hành thông qua những cá nhân trung gian, lợi dụng mối quan hệ, uy tín hoặc ảnh hưởng cá nhân để tác động đến người có thẩm quyền. Việc ghi nhận tội danh này đã lấp khoảng trống pháp lý, ngăn chặn các hành vi “tham nhũng gián tiếp” làm suy yếu kỷ cương, pháp luật nhưng khó xử lý nếu chỉ dựa vào các tội nhận hối lộ hoặc đưa hối lộ.
• Thứ hai, tội danh này có ý nghĩa ngăn ngừa và triệt tiêu cơ chế “xin – cho”, “chạy chọt” trong giải quyết công việc công vụ. Hành vi lợi dụng ảnh hưởng để trục lợi nuôi dưỡng tâm lý cho rằng các quyết định của cơ quan nhà nước có thể bị chi phối bằng tiền bạc hoặc quan hệ cá nhân; từ đó làm “méo mó” bản chất phục vụ của bộ máy công quyền. Việc xử lý nghiêm loại tội phạm này góp phần thiết lập nguyên tắc thượng tôn pháp luật, khẳng định rằng mọi công việc phải được giải quyết đúng thẩm quyền, đúng trình tự và vì lợi ích chung, không phụ thuộc vào sự can thiệp phi pháp từ bên ngoài.
• Thứ ba, việc quy định và áp dụng tội danh này có ý nghĩa to lớn trong củng cố niềm tin của nhân dân đối với Nhà nước và pháp luật. Khi các hành vi trục lợi dựa trên ảnh hưởng cá nhân bị xử lý nghiêm minh, người dân sẽ thấy rõ rằng pháp luật không chỉ điều chỉnh hành vi công vụ chính thức mà còn kiểm soát cả những biểu hiện tiêu cực nảy sinh từ các mối quan hệ xã hội xung quanh quyền lực nhà nước. Đây là cơ sở quan trọng để xây dựng nền hành chính trong sạch, vững mạnh, phục vụ nhân dân và phát triển bền vững.

1.3. Cơ sở pháp lý:

Tội lợi dụng ảnh hưởng đối với người có chức vụ, quyền hạn để trục lợi hiện nay đang được quy định tại Điều 366 Bộ luật Hình sự 2015 như sau:

“1. Người nào trực tiếp hoặc qua trung gian nhận bất kỳ lợi ích nào sau đây để dùng ảnh hưởng của mình thúc đẩy người có chức vụ, quyền hạn làm hoặc không làm một việc thuộc trách nhiệm của họ hoặc làm một việc không được phép làm, thì bị phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm:

a) Tiền, tài sản hoặc lợi ích vật chất khác trị giá từ 2.000.000 đồng đến dưới 100.000.000 đồng;

b) Lợi ích phi vật chất.

2. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 02 năm đến 07 năm:

a) Phạm tội 02 lần trở lên;

b) Tiền, tài sản hoặc lợi ích vật chất khác trị giá từ 100.000.000 đồng đến dưới 500.000.000 đồng;

c) Tái phạm nguy hiểm.

3. Phạm tội trong trường hợp tiền, tài sản hoặc lợi ích vật chất khác trị giá 500.000.000 đồng trở lên, thì bị phạt tù từ 05 năm đến 10 năm.

4. Người phạm tội còn có thể bị phạt tiền từ 10.000.000 đồng đến 50.000.000 đồng.”

2. Cấu thành tội phạm của Tội lợi dụng ảnh hưởng đối với người có chức vụ quyền hạn để trục lợi:

2.1. Khách thể:

Tội lợi dụng ảnh hưởng đối với người có chức vụ quyền hạn để trục lợi xâm phạm trực tiếp đến: Hoạt động đúng đắn, minh bạch và liêm chính của cơ quan nhà nước, tổ chức chính trị – xã hội.

Hành vi vi phạm của Tội lợi dụng ảnh hưởng đối với người có chức vụ quyền hạn để trục lợi không chỉ tác động trực tiếp đến quá trình giải quyết công việc công vụ mà còn làm suy giảm niềm tin của nhân dân đối với bộ máy nhà nước, tạo môi trường dung dưỡng cho tình trạng tha hóa, biến chất của cán bộ, công chức; từ đó ảnh hưởng tiêu cực đến kỷ cương, pháp luật và trật tự quản lý nhà nước.

2.2. Mặt khách quan:

Hành vi khách quan của Tội lợi dụng ảnh hưởng đối với người có chức vụ quyền hạn để trục lợi bao gồm 02 hành vi:

• Hành vi nhận lợi ích: Người phạm tội trực tiếp hoặc thông qua trung gian nhận tiền, tài sản, lợi ích vật chất hoặc lợi ích phi vật chất từ người khác. Việc nhận lợi ích có thể nhằm mục đích đã, đang hoặc sẽ sử dụng ảnh hưởng của mình để can thiệp, tác động đến người có chức vụ, quyền hạn, yêu cầu họ làm hoặc không làm một việc thuộc thẩm quyền hoặc trái với quy định pháp luật.
• Hành vi dùng ảnh hưởng thúc đẩy người có chức vụ, quyền hạn: Người phạm tội lợi dụng mối quan hệ, uy tín hoặc ảnh hưởng cá nhân để tác động, chi phối hoặc gây áp lực đối với người có chức vụ, quyền hạn nhằm khiến họ thực hiện hành vi theo mong muốn của người đưa lợi ích. Hành vi này có thể được thể hiện dưới nhiều hình thức khác nhau như trực tiếp trao đổi, gọi điện thoại, nhờ người khác truyền đạt, gửi thư từ… hoặc các phương thức giao tiếp khác.

Tội lợi dụng ảnh hưởng đối với người có chức vụ quyền hạn để trục lợi được coi là hoàn thành khi người phạm tội đã nhận được lợi ích có giá trị từ 2.000.000 đồng trở lên hoặc đã nhận lợi ích phi vật chất, không phụ thuộc vào việc người có chức vụ/quyền hạn có thực hiện hay không thực hiện yêu cầu của người phạm tội.

Do đó, tội danh này có cấu thành vật chất.

2.3. Chủ thể:

Chủ thể của tội danh này không nhất thiết phải là người có chức vụ, quyền hạn; và cũng không bắt buộc phải lợi dụng chính chức vụ, quyền hạn của mình để thực hiện hành vi phạm tội. Điểm đặc trưng của tội danh này là người phạm tội có ảnh hưởng nhất định đối với người có chức vụ, quyền hạn và đã lợi dụng ảnh hưởng đó làm công cụ để trục lợi.

Ngoài ra, chủ thể của Tội lợi dụng ảnh hưởng đối với người có chức vụ quyền hạn để trục lợi phải là người từ đủ 16 tuổi trở lên, có năng lực trách nhiệm hình sự theo quy định của Bộ luật Hình sự 2015 (Điều 12 và Điều 21).

2.4. Mặt chủ quan:

Tội lợi dụng ảnh hưởng đối với người có chức vụ quyền hạn để trục lợi được thực hiện hành vi với lỗi cố ý trực tiếp. Họ nhận thức rõ hành vi lợi dụng ảnh hưởng đối với người có chức vụ, quyền hạn để nhận lợi ích là trái pháp luật, thấy trước hậu quả xâm hại đến hoạt động của cơ quan, tổ chức nhưng vẫn cố ý thực hiện nhằm đạt được lợi ích cá nhân hoặc thực hiện theo yêu cầu của người đã đưa lợi ích.

3. Khung hình phạt của Tội lợi dụng ảnh hưởng đối với người có chức vụ quyền hạn để trục lợi:

Tội lợi dụng ảnh hưởng đối với người có chức vụ quyền hạn để trục lợi theo Điều 366 Bộ luật Hình sự 2015 gồm những khung hình phạt như sau:

• Khung 1: Phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm.
• Khung 2: Phạt tù từ 02 năm đến 07 năm.
• Khung 3: Phạt tù từ 05 năm đến 10 năm.
• Hình phạt bổ sung: Người phạm tội còn có thể bị phạt tiền từ 10.000.000 đồng đến 50.000.000 đồng.

4. Các tình tiết tăng nặng của Tội lợi dụng ảnh hưởng đối với người có chức vụ quyền hạn để trục lợi:

Các tình tiết định khung hình phạt tăng nặng của Tội lợi dụng ảnh hưởng đối với người có chức vụ quyền hạn để trục lợi được quy định tại khoản 2 và khoản 3 Điều 366 Bộ luật Hình sự 2015:

• Phạm tội 02 lần trở lên: Phạm tội 02 lần trở lên là trường hợp người phạm tội đã thực hiện hành vi lợi dụng ảnh hưởng để trục lợi từ 02 lần độc lập trở lên, mỗi lần đều đủ yếu tố cấu thành tội phạm và chưa bị truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc chưa được xóa án tích. Tình tiết này phản ánh tính chất lặp lại, có hệ thống của hành vi phạm tội cho thấy người phạm tội không hành động mang tính bột phát mà đã biến việc lợi dụng ảnh hưởng thành phương thức trục lợi thường xuyên. Do mức độ nguy hiểm cho xã hội cao hơn, pháp luật hình sự sử dụng tình tiết này làm căn cứ định khung tăng nặng nhằm xử lý nghiêm các hành vi trục lợi có tính chất dai dẳng, gây ảnh hưởng tiêu cực kéo dài đến hoạt động công vụ.
• Tiền, tài sản hoặc lợi ích vật chất khác trị giá từ 100.000.000 đồng đến dưới 500.000.000 đồng: Tình tiết này được xác định dựa trên giá trị lợi ích vật chất mà người phạm tội đã nhận và thể hiện mức độ trục lợi ngày càng nghiêm trọng. Khi lợi ích đạt đến ngưỡng từ 100.000.000 đồng trở lên thì hành vi phạm tội không chỉ xâm hại đến sự liêm chính trong hoạt động của cơ quan, tổ chức… mà còn làm gia tăng nguy cơ chi phối, tác động mạnh mẽ đến quyết định của người có chức vụ, quyền hạn. Giá trị lợi ích càng lớn thì khả năng làm ảnh hưởng đến hoạt động công vụ và gây bức xúc trong xã hội càng cao, do đó việc quy định khung hình phạt nặng hơn là cần thiết để bảo đảm tính răn đe và phòng ngừa chung.
• Tái phạm nguy hiểm: Tái phạm nguy hiểm là cá nhân đã bị kết án về tội phạm rất nghiêm trọng, tội phạm đặc biệt nghiêm trọng do cố ý, chưa được xóa án tích mà lại thực hiện hành vi phạm tội về tội phạm rất nghiêm trọng, tội phạm đặc biệt nghiêm trọng do cố ý; hoặc đã tái phạm, chưa được xóa án tích mà lại thực hiện hành vi phạm tội do cố ý (Điều 53 Bộ luật Hình sự 2015).
• Phạm tội trong trường hợp tiền, tài sản hoặc lợi ích vật chất khác trị giá 500.000.000 đồng trở lên: Đây là tình tiết định khung tăng nặng cao nhất, áp dụng đối với trường hợp người phạm tội trục lợi ở mức đặc biệt lớn. Khi giá trị lợi ích đạt từ 500.000.000 đồng trở lên thì hành vi phạm tội không chỉ gây thiệt hại lớn về mặt kinh tế, mà còn đe dọa trực tiếp đến tính công bằng, minh bạch trong hoạt động của bộ máy Nhà nước, làm gia tăng nguy cơ tham nhũng và tiêu cực có tổ chức. Việc áp dụng khung hình phạt từ 05 năm đến 10 năm tù thể hiện thái độ kiên quyết của Nhà nước trong đấu tranh với hành vi mua bán ảnh hưởng ở quy mô lớn; qua đó bảo vệ uy tín của cơ quan, tổ chức và niềm tin của nhân dân.

5. Phân biệt với Tội nhận hối lộ:

6. Bản án điển hình của Tội lợi dụng ảnh hưởng đối với người có chức vụ quyền hạn để trục lợi:

• Tên bản án:

Bản án về tội lợi dụng ảnh hưởng đối với người có chức vụ, quyền hạn để trục lợi số 143/2023/HS-PT ngày 11/09/2023 của Tòa án nhân dân tỉnh Hà Tĩnh.

• Nội dung vụ án:

Lợi dụng việc làm phóng viên nhà báo có quen biết hầu hết các đồng chí Cảnh sát giao thông làm nhiệm vụ tại các Trạm tuần tra xử lý vi phạm giao thông, nên từ giữa năm 2020 đến tháng 9 năm 2022, trong khi đang tác nghiệp tại địa bàn thị xã K, tỉnh Hà Tĩnh, Trần Huy L đã thỏa thuận là sẽ can thiệp với các đồng chí Cảnh sát giao thông đang làm nhiệm vụ tuần tra xử lý vi phạm trật tự an toàn giao thông để bỏ qua hoặc giảm nhẹ lỗi vi phạm (nếu xảy ra vi phạm) cho lái xe ô tô của Hoàng Văn D, Lê Văn N, Cao Văn S và Đỗ Nhật T và hàng tháng phải trả tiền cho Trần Huy L.

Trần Huy L đã hướng dẫn dán logo “NGUYÊN THỦY”, trước đầu xe ô tô để làm dấu hiệu khi can thiệp xử lý xe vi phạm. Kể từ giữa năm 2020 đến tháng 9 năm 2022, Trần Huy L đã 04 lần nhận tổng số tiền 61.000.000 đồng để tác động đến các đồng chí Cảnh sát giao thông đang làm nhiệm vụ tuần tra xử lý vi phạm trật tự an toàn giao thông tại các Trạm kiểm soát xử lý vi phạm giao thông trên tuyến đường Q xin giảm nhẹ hoặc bỏ qua lỗi vi phạm giao thông của các lái xe.

Trong quá trình thực hiện việc thỏa thuận, ngày 05/5/2021, Trần Huy L đã tác động nhờ anh Hồ Văn T1, Phó trạm trưởng Trạm cảnh sát giao thông huyện D, Công an tỉnh N bỏ qua, không xử lý lỗi “Không thắt dây an toàn” cho Hoàng Văn D khi điều khiển xe ô tô BKS: 37C-168.X vi phạm; còn xe ô tô của các anh Cao Văn S, Lê Văn N và anh Đỗ Nhật T không bị Cảnh sát giao thông dừng xe kiểm tra xử lý vi phạm nên không phát sinh sự can thiệp của Trần Huy L.

Bị cáo là người có đầy đủ năng lực trách nhiệm hình sự, đã có hành vi lợi dụng ảnh hưởng đối với người có chức vụ, quyền hạn để nhằm tác động lên ý thức và hành động người có chức vụ, quyền hạn, thông qua người có chức vụ quyền hạn, xâm phạm đến hoạt động đúng đắn của cơ quan, tổ chức; làm ảnh hưởng đến uy tín, mất lòng tin của nhân dân và xâm hại đến quyền, lợi ích hợp pháp của người khác. Vì vậy hành vi của bị cáo đủ yếu tố cấu thành tội “Lợi dụng ảnh hưởng đối với người có chức vụ, quyền hạn để trục lợi” quy định tại điểm a khoản 2 Điều 366 Bộ luật Hình sự năm 2015.

• Quyết định của Tòa án:

+ Tuyên bố bị cáo Trần Huy L phạm Tội lợi dụng ảnh hưởng đối với người có chức vụ quyền hạn để trục lợi;

+ Xử phạt bị cáo Trần Huy L 10 (mười) tháng tù, thời hạn tù tính từ ngày bị cáo thi hành án.

THAM KHẢO THÊM:

• Lạm quyền là gì? Tội lạm dụng chức vụ quyền hạn chiếm đoạt tài sản?
• Quy định tội lạm dụng chức vụ quyền hạn chiếm đoạt tài sản
• Lạm dụng chức vụ quyền hạn chiếm đoạt số tiền sau khi cứu nạn tàu nước ngoài bị nạn