Trong các quan hệ gia đình và tài sản, thừa kế luôn là vấn đề nhạy cảm cũng như dễ phát sinh mâu thuẫn nếu không được hiểu và thực hiện đúng quy định của pháp luật. Thực tế cho thấy, nhiều tranh chấp kéo dài bắt nguồn từ việc các bên không thống nhất được cách phân chia tài sản sau khi người để lại di sản qua đời. Vậy: Chia di sản thừa kế như thế nào? Và tỷ lệ chia di sản thừa kế được quy định thế nào?
Mục lục bài viết
1. Các hình thức chia di sản thừa kế:
Điều 613 Bộ luật Dân sự 2015 quy định: Người thừa kế là cá nhân phải là người còn sống vào thời điểm mở thừa kế hoặc sinh ra và còn sống sau thời điểm mở thừa kế nhưng đã thành thai trước khi người để lại di sản chết. Trường hợp người thừa kế theo di chúc không là cá nhân thì phải tồn tại vào thời điểm mở thừa kế.
Theo quy định của pháp luật dân sự hiện hành, việc chia di sản thừa kế không chỉ phụ thuộc vào ý chí của người để lại di sản mà còn căn cứ vào tình trạng pháp lý của di chúc và quan hệ thừa kế thực tế. Trên cơ sở đó, pháp luật ghi nhận những hình thức chia di sản thừa kế như sau:
1.1. Chia di sản thừa kế theo di chúc:
Chia di sản thừa kế theo di chúc là hình thức ưu tiên áp dụng khi người chết để lại di chúc hợp pháp. Trong trường hợp này, việc phân chia di sản phải tuân thủ đúng nội dung di chúc, bao gồm người được hưởng thừa kế, phần di sản được hưởng, điều kiện hưởng thừa kế và cách thức phân chia tài sản. Di chúc thể hiện ý chí cuối cùng của người để lại di sản nên được pháp luật tôn trọng và bảo vệ, trừ trường hợp di chúc vô hiệu toàn bộ hoặc một phần theo quy định.
Tuy nhiên, ngay cả khi chia thừa kế theo di chúc thì pháp luật vẫn đặt ra giới hạn nhất định nhằm bảo đảm quyền lợi của một số chủ thể đặc biệt như người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc (Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015). Do đó, việc chia di sản theo di chúc không hoàn toàn mang tính tuyệt đối mà phải hài hòa giữa ý chí cá nhân và các nguyên tắc bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người thân thích.
1.2. Chia di sản thừa kế theo pháp luật:
Chia di sản thừa kế theo pháp luật được áp dụng trong các trường hợp: Không có di chúc; di chúc không hợp pháp; di chúc chỉ định không hết di sản; người được chỉ định trong di chúc chết trước hoặc từ chối nhận di sản; hoặc phần di chúc bị tuyên vô hiệu (Điều 650 Bộ luật Dân sự 2015). Khi đó, di sản sẽ được chia cho những người thừa kế theo hàng thừa kế do pháp luật quy định.
Theo hình thức này, những người cùng hàng thừa kế được hưởng phần di sản bằng nhau mà không phân biệt giới tính, độ tuổi hay điều kiện kinh tế. Việc chia thừa kế theo pháp luật bảo đảm tính khách quan, công bằng và là cơ chế quan trọng để giải quyết các trường hợp thừa kế không có sự định đoạt trước của người để lại di sản.
1.3. Chia di sản thừa kế theo thỏa thuận của những người thừa kế:
Bên cạnh hai hình thức nêu trên, pháp luật còn ghi nhận hình thức chia di sản thừa kế theo thỏa thuận giữa những người thừa kế. Theo đó, các đồng thừa kế có quyền tự thỏa thuận với nhau về việc phân chia di sản, tỷ lệ chia, hình thức nhận di sản (nhận bằng hiện vật hoặc bằng giá trị)… miễn là sự thỏa thuận đó hoàn toàn tự nguyện, không vi phạm điều cấm của pháp luật và không trái đạo đức xã hội.
Hình thức chia di sản theo thỏa thuận thể hiện tính linh hoạt và nhân văn của pháp luật, tạo điều kiện cho các bên lựa chọn phương án phù hợp với hoàn cảnh thực tế, hạn chế tranh chấp và bảo đảm sự ổn định trong quan hệ gia đình. Trên thực tế, thỏa thuận chia di sản thường được lập thành văn bản và thực hiện công chứng hoặc chứng thực để bảo đảm giá trị pháp lý và thuận lợi cho các thủ tục đăng ký quyền sở hữu, quyền sử dụng tài sản sau này.
2. Chia di sản thừa kế như thế nào?
2.1. Chia di sản thừa kế theo di chúc:
Di chúc chỉ được sử dụng làm căn cứ chia di sản thừa kế khi đáp ứng đầy đủ điều kiện hợp pháp theo quy định của pháp luật (Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015). Theo đó, người lập di chúc phải có năng lực hành vi dân sự đầy đủ tại thời điểm lập di chúc; nội dung di chúc không vi phạm điều cấm của pháp luật, không trái đạo đức xã hội; hình thức di chúc phù hợp với quy định (di chúc bằng văn bản hoặc di chúc miệng trong trường hợp đặc biệt). Chỉ khi di chúc hợp pháp thì ý chí của người để lại di sản mới được pháp luật công nhận và bảo vệ trong việc chia di sản.
a. Chia di sản theo nội dung di chúc:
Khi di chúc hợp pháp, việc chia di sản phải tuân thủ đúng nội dung di chúc. Người thừa kế được hưởng phần di sản theo đúng tỷ lệ, giá trị hoặc tài sản cụ thể mà người lập di chúc đã định đoạt. Việc chia di sản theo di chúc không phụ thuộc vào hàng thừa kế theo pháp luật, miễn là người được chỉ định trong di chúc còn sống tại thời điểm mở thừa kế và không thuộc trường hợp bị truất quyền hưởng di sản hoặc từ chối nhận di sản theo quy định.
b. Trường hợp di chúc không xác định rõ tỷ lệ chia di sản:
Trong thực tế, nhiều di chúc chỉ xác định người được hưởng di sản nhưng không nêu rõ tỷ lệ hoặc phần di sản cụ thể của từng người. Trong trường hợp này, nếu di chúc thể hiện ý chí cho nhiều người cùng hưởng một phần di sản mà không xác định cụ thể phần của từng người thì di sản sẽ được chia theo phần bằng nhau giữa những người đó, trừ khi có căn cứ khác thể hiện ý chí khác của người lập di chúc. Cách giải quyết này nhằm bảo đảm tính hợp lý và hạn chế tranh chấp phát sinh.
c. Trường hợp di chúc vô hiệu một phần hoặc toàn bộ:
Di chúc có thể bị tuyên vô hiệu một phần hoặc toàn bộ nếu không đáp ứng điều kiện về chủ thể, nội dung hoặc hình thức theo quy định pháp luật. Trường hợp di chúc vô hiệu toàn bộ, toàn bộ di sản sẽ được chia theo pháp luật. Trường hợp di chúc vô hiệu một phần thì phần di sản liên quan đến nội dung vô hiệu sẽ được chia theo pháp luật còn phần di chúc hợp pháp vẫn được thực hiện. Việc phân biệt rõ phạm vi vô hiệu của di chúc có ý nghĩa quan trọng trong việc xác định chính xác cách thức chia di sản.
2.2. Chia di sản thừa kế theo pháp luật:
Chia di sản thừa kế theo pháp luật được áp dụng khi không thể hoặc không được chia theo di chúc. Cụ thể, Điều 650 Bộ luật Dân sự 2015 quy định, thừa kế theo pháp luật được áp dụng trong trường hợp sau đây:
- Không có di chúc;
- Di chúc không hợp pháp;
- Những người thừa kế theo di chúc chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người lập di chúc; cơ quan, tổ chức được hưởng thừa kế theo di chúc không còn tồn tại vào thời điểm mở thừa kế;
- Những người được chỉ định làm người thừa kế theo di chúc mà không có quyền hưởng di sản hoặc từ chối nhận di sản.
a. Các hàng thừa kế theo quy định của pháp luật:
Khi chia thừa kế theo pháp luật, di sản được chia cho những người thuộc hàng thừa kế được xác định theo thứ tự ưu tiên. Theo Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015 quy định về những người thừa kế theo pháp luật được quy định theo thứ tự sau đây:
- Hàng thừa kế thứ nhất gồm: vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi của người chết;
- Hàng thừa kế thứ hai gồm: ông nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại, anh ruột, chị ruột, em ruột của người chết; cháu ruột của người chết mà người chết là ông nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại;
- Hàng thừa kế thứ ba gồm: cụ nội, cụ ngoại của người chết; bác ruột, chú ruột, cậu ruột, cô ruột, dì ruột của người chết; cháu ruột của người chết mà người chết là bác ruột, chú ruột, cậu ruột, cô ruột, dì ruột; chắt ruột của người chết mà người chết là cụ nội, cụ ngoại.
b. Nguyên tắc chia di sản giữa những người cùng hàng thừa kế:
Những người cùng một hàng thừa kế sẽ được hưởng phần di sản bằng nhau, trừ trường hợp có thỏa thuận khác phù hợp với quy định pháp luật (khoản 2 Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015).
Nguyên tắc này thể hiện tính bình đẳng và công bằng trong chia thừa kế theo pháp luật, không phân biệt giới tính, độ tuổi, tình trạng hôn nhân hay điều kiện kinh tế. Việc chia đều giúp hạn chế tranh chấp và tạo cơ sở rõ ràng cho việc xác định tỷ lệ hưởng di sản của từng người trong cùng hàng thừa kế.
c. Thừa kế thế vị và cách xác định phần di sản được hưởng:
Điều 652 Bộ luật Dân sự 2015 quy định: Trường hợp con của người để lại di sản chết trước hoặc cùng một thời điểm với người để lại di sản thì cháu được hưởng phần di sản mà cha hoặc mẹ của cháu được hưởng nếu còn sống; nếu cháu cũng chết trước hoặc cùng một thời điểm với người để lại di sản thì chắt được hưởng phần di sản mà cha hoặc mẹ của chắt được hưởng nếu còn sống.
Như vậy, thừa kế thế vị là trường hợp con của người thừa kế chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người để lại di sản thì cháu được hưởng phần di sản mà cha hoặc mẹ của cháu đáng lẽ được hưởng nếu còn sống. Nếu cháu cũng chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người để lại di sản thì chắt được hưởng thế vị. Việc áp dụng thừa kế thế vị chỉ đặt ra trong phạm vi hàng thừa kế theo pháp luật, không áp dụng đối với thừa kế theo di chúc; trừ khi di chúc có quy định khác. Cách xác định phần di sản trong thừa kế thế vị là lấy phần của người bị thế vị chia đều cho những người thế vị, bảo đảm sự công bằng và kế thừa quyền lợi trong dòng huyết thống.
2.3. Thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc:
Khoản 1 Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015 quy định, nững người sau đây vẫn được hưởng phần di sản bằng 2/3 suất của một người thừa kế theo pháp luật nếu di sản được chia theo pháp luật, trong trường hợp họ không được người lập di chúc cho hưởng di sản hoặc chỉ cho hưởng phần di sản ít hơn hai phần ba suất đó:
- Con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ, chồng;
- Con thành niên mà không có khả năng lao động.
Mặc dù pháp luật tôn trọng ý chí của người lập di chúc nhưng trong một số trường hợp đặc biệt, quyền lợi của một số người thừa kế vẫn được bảo đảm dù không được chỉ định trong di chúc hoặc chỉ được hưởng phần di sản ít hơn. Những chủ thể này bao gồm: Con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ, chồng hoặc con đã thành niên nhưng không có khả năng lao động. Đây là cơ chế bảo vệ quyền lợi tối thiểu, thể hiện tính nhân văn của pháp luật và giới hạn nhất định đối với quyền định đoạt tài sản bằng di chúc.
3. Tỷ lệ chia di sản thừa kế được quy định như thế nào?
3.1. Tỷ lệ chia di sản thừa kế theo di chúc:
a. Tỷ lệ chia di sản theo ý chí của người lập di chúc:
Khi người để lại di sản có di chúc hợp pháp, tỷ lệ chia di sản trước hết được xác định theo đúng ý chí của người lập di chúc. Người lập di chúc có quyền tự do định đoạt tài sản của mình; bao gồm việc chỉ định người thừa kế, xác định phần di sản mỗi người được hưởng theo tỷ lệ phần trăm, theo giá trị cụ thể hoặc theo từng tài sản riêng biệt. Pháp luật tôn trọng sự định đoạt này nhằm bảo đảm quyền sở hữu tài sản và ý chí cá nhân của người để lại di sản.
b. Tỷ lệ chia di sản trong trường hợp di chúc chỉ định người hưởng nhưng không ghi rõ tỷ lệ:
Trong thực tế, nhiều di chúc chỉ xác định người được hưởng di sản mà không nêu rõ tỷ lệ hoặc phần di sản cụ thể của từng người. Trong trường hợp này, nếu di chúc thể hiện ý chí cho nhiều người cùng hưởng một khối di sản nhưng không xác định phần của từng người thì di sản sẽ được chia đều cho những người được chỉ định, trừ khi có căn cứ khác cho thấy người lập di chúc có ý chí phân chia không đồng đều. Cách xác định tỷ lệ này nhằm bảo đảm tính hợp lý, công bằng và hạn chế tranh chấp phát sinh.
c. Tỷ lệ chia di sản trong trường hợp di chúc chỉ định theo tài sản cụ thể:
Trường hợp di chúc chỉ định mỗi người thừa kế được hưởng một tài sản cụ thể, thì tỷ lệ chia di sản được xác định theo giá trị của từng tài sản tại thời điểm chia thừa kế. Nếu giá trị các tài sản không tương đương nhau và di chúc không có quy định bù trừ thì người được hưởng tài sản có giá trị lớn hơn vẫn được hưởng theo di chúc, trừ trường hợp việc phân chia đó làm ảnh hưởng đến quyền của người thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc. Khi cần thiết, các bên có thể thỏa thuận việc thanh toán phần chênh lệch để bảo đảm quyền lợi hài hòa.
d. Giới hạn tỷ lệ chia di sản theo di chúc:
Mặc dù người lập di chúc có quyền tự do định đoạt tài sản nhưng tỷ lệ chia di sản theo di chúc không mang tính tuyệt đối. Pháp luật đặt ra giới hạn nhằm bảo vệ quyền lợi của người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc như con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ, chồng hoặc con đã thành niên nhưng không có khả năng lao động (2/3 một suất thừa kế theo pháp luật).
Những người này vẫn được hưởng một phần di sản theo luật định, ngay cả khi di chúc không đề cập hoặc chỉ cho hưởng phần ít hơn. Do đó khi xác định tỷ lệ chia di sản theo di chúc, cần đối chiếu để bảo đảm không xâm phạm quyền lợi tối thiểu của các chủ thể này.
3.2. Tỷ lệ chia di sản thừa kế theo pháp luật:
a. Xác định tỷ lệ chia di sản giữa những người cùng hàng thừa kế:
Khi chia di sản thừa kế theo pháp luật, nguyên tắc cơ bản là những người cùng một hàng thừa kế được hưởng phần di sản bằng nhau. Tỷ lệ chia được xác định bằng cách lấy tổng giá trị di sản chia đều cho số người thừa kế thuộc cùng hàng. Việc chia đều này không phụ thuộc vào giới tính, độ tuổi, tình trạng hôn nhân, khả năng kinh tế hay mức độ đóng góp của từng người đối với khối tài sản chung trước đây, ngoại trừ trường hợp các đồng thừa kế có thỏa thuận khác phù hợp với quy định của pháp luật.
b. Tỷ lệ chia di sản trong trường hợp có nhiều hàng thừa kế:
Pháp luật quy định rõ thứ tự ưu tiên giữa các hàng thừa kế. Theo đó, chỉ khi không còn người thừa kế ở hàng trước thì những người ở hàng thừa kế sau mới được hưởng di sản. Do vậy, trong trường hợp còn người thừa kế ở hàng thứ nhất, thì toàn bộ di sản sẽ được chia cho những người ở hàng này theo tỷ lệ bằng nhau; các hàng thừa kế sau không được hưởng. Tỷ lệ chia di sản vì thế được xác định trước hết dựa trên việc xác định đúng hàng thừa kế được hưởng, sau đó mới tính đến việc chia đều trong cùng hàng.
c. Tỷ lệ chia di sản trong trường hợp có người từ chối nhận di sản:
Trường hợp một hoặc một số người thừa kế từ chối nhận di sản thì phần di sản mà họ đáng lẽ được hưởng sẽ được chia cho những người thừa kế còn lại trong cùng hàng theo tỷ lệ tương ứng. Việc từ chối nhận di sản phải được lập thành văn bản hợp lệ và không nhằm trốn tránh nghĩa vụ tài sản. Khi đó, số người thừa kế thực tế được hưởng di sản giảm đi, từ đó dẫn đến tỷ lệ chia di sản của những người còn lại tăng lên theo nguyên tắc chia đều.
d. Tỷ lệ chia di sản trong trường hợp thừa kế thế vị:
Theo Điều 652 Bộ luật Dân sự 2015, trong trường hợp người thuộc hàng thừa kế thứ nhất chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người để lại di sản thì con của họ sẽ được hưởng phần di sản mà người đó đáng lẽ được hưởng nếu còn sống. Trường hợp có nhiều người thế vị thì phần di sản của người bị thế vị sẽ được chia đều cho những người thế vị. Cách xác định tỷ lệ này bảo đảm sự kế thừa quyền lợi trong dòng huyết thống và giữ nguyên trật tự chia thừa kế theo pháp luật.
e. Tỷ lệ chia di sản trong trường hợp di sản là tài sản chung:
Khi di sản thừa kế là tài sản chung, trước hết phải xác định phần tài sản thuộc sở hữu của người chết trong khối tài sản chung đó. Chỉ phần tài sản thuộc quyền sở hữu của người chết mới được đưa vào chia thừa kế. Sau khi xác định được giá trị di sản, tỷ lệ chia sẽ được tính theo nguyên tắc chia đều cho những người thừa kế thuộc cùng hàng. Việc xác định chính xác phần tài sản riêng của người chết có ý nghĩa quyết định đến tỷ lệ chia di sản và là yếu tố thường gây tranh chấp trong thực tế.
THAM KHẢO THÊM:
Tư vấn pháp luật qua Zalo
Liên hệ với Luật sư để được hỗ trợ:
Tư vấn pháp luật qua Zalo 
